Κύπρος: Δυτικός αγώνας δρόμου για μια βάση στο νησί

Η εποχή κατά την οποία το στρατιωτικό τοπίο στην Κύπρο ταυτιζόταν σχεδόν αποκλειστικά με την παλαιά εικόνα των βρετανικών βάσεων και, κατόπιν, με την ισχυρή παρουσία των τουρκικών κατοχικών δυνάμεων ανήκει πια σε ένα κλειστό κεφάλαιο της ιστορίας του νησιού. Τα δύο αυτά στοιχεία παραμένουν, βεβαίως, εκεί και εξακολουθούν να είναι κυρίαρχα στο σκηνικό. Γύρω τους, όμως, έχει προστεθεί και αναπτυχθεί ένα πλέγμα δυτικών διευκολύνσεων, αμερικανικών και γαλλικών χρήσεων, ευρωπαϊκών σχεδιασμών – κυρίως για εκκενώσεις και διαχείριση κρίσεων – καθώς και η συστηματική τουρκική στρατιωτική ενίσχυση στα Κατεχόμενα. Με τις νέες υποδομές και τα μέσα που διαθέτει, η τελευταία συνιστά ολότελα νέα διάσταση, όχι απλώς μεταβολή του χθες.

Το αποτέλεσμα είναι ένα νησί με πολλαπλά στρατιωτικά αποτυπώματα και αυξημένη επιχειρησιακή σημασία στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάτι που φοβίζει μεν πολλούς, όμως, ειδικά για τη νόμιμη Αρχή, την κυβέρνηση στη Λευκωσία, αποτελεί μια πρώτη ουσιαστική πράξη κατοχύρωσης και προστασίας της ευρύτερα.

Η σημασία

Το κέντρο βάρους για τη Λευκωσία είναι η αεροπορική βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» στην Πάφο. Η σημασία της δεν είναι καθόλου θεωρητική. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξετάζουν και χρηματοδοτούν μεγάλες αναβαθμίσεις και επεκτάσεις, ώστε η βάση να μπορεί να λειτουργεί ως κόμβος υποστήριξης επιχειρήσεων εκκένωσης και ανθρωπιστικών αποστολών στη Μέση Ανατολή. Στο άμεσο μέλλον, τουλάχιστον. Το αμερικανικό ενδιαφέρον αφορά υποδομές ασφαλούς λειτουργίας στρατιωτικής και πολιτικής αεροπορίας, δυνατότητα υποδοχής περισσότερων μεταγωγικών και μαχητικών αεροσκαφών, καθώς και εγκαταστάσεις ταχείας εξυπηρέτησης, ανεφοδιασμού και συντήρησης. Ηδη, η βάση χρησιμοποιήθηκε ως σημείο ετοιμότητας για αμερικανικές δυνάμεις με V-22 Osprey – τα στρατιωτικά μεταγωγικά tiltrotor που απογειώνονται και προσγειώνονται κάθετα, όπως τα ελικόπτερα, αλλά πετούν ως αεροσκάφη – στο πλαίσιο πιθανών εκκενώσεων από τον Λίβανο.

Η «Ανδρέας Παπανδρέου» είναι και το επίκεντρο της «κοινής» γαλλικής και αμερικανικής αξιοποίησης κυπριακών υποδομών. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι, ειδικά για τη μεγαλόνησο, η γαλλική διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Η Γαλλία δεν βλέπει την Κύπρο ως απλό σταθμό διέλευσης, αλλά ως κρίσιμη υποδομή ευρωπαϊκής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Λιγότερο γνωστό στην ειδησεογραφία, ευρέως όμως καταγεγραμμένο σε γαλλικές πηγές και επίσημα κείμενα, είναι το γεγονός ότι η Κύπρος διαθέτει τακτικά και αθόρυβα τις υποδομές της στις γαλλικές ένοπλες δυνάμεις, με περίπου δεκαπέντε ναυτικές προσεγγίσεις τον χρόνο, πολυάριθμες αεροπορικές στάσεις και επιχειρησιακές ή λογιστικές στάσεις. Η βάση «Ανδρέας Παπανδρέου» έχει ήδη φιλοξενήσει γαλλικά Rafale και μεταγωγικό C-130, ενώ η αμυντική συνεργασία Κύπρου – Γαλλίας καλύπτει εκπαίδευση, ασκήσεις, έρευνα και διάσωση, θαλάσσια και ενεργειακή ασφάλεια, έγκαιρη προειδοποίηση, εκκενώσεις πολιτών και διαχείριση κρίσεων.

Στο Μαρί, η ναυτική βάση «Ευάγγελος Φλωράκης» μπαίνει επίσης σε μια ολότελα νέα φάση. Η αμερικανική χρηματοδότηση για ελικοδρόμιο ικανό να υποστηρίζει βαρέα μεταφορικά ελικόπτερα, τύπου Chinook, είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Συνδέει τη ναυτική βάση με το ίδιο δόγμα: την Κύπρο ως ασφαλές λιμάνι, κόμβο εκκενώσεων και δυτική υποδομή πρώτης γραμμής.

Το βρετανικό αποτύπωμα παραμένει κι αυτό βαρύ. Ακρωτήρι, Επισκοπή, Δεκέλεια και Αγιος Νικόλαος συγκροτούν την παλαιά αρχιτεκτονική της βρετανικής παρουσίας. Το RAF Akrotiri λειτουργεί ως μόνιμη προκεχωρημένη βάση επιχειρήσεων για τη Μέση Ανατολή και για εκπαίδευση μαχητικών, ενώ ο Αγιος Νικόλαος παραμένει κρίσιμος σταθμός πληροφοριών. Οταν, τον περασμένο Μάρτιο, μετά το επεισόδιο με το drone της Χεζμπολάχ, η Λευκωσία αντέδρασε με μεγάλη ενόχληση στην αρχική αδιαφορία των Βρετανών για τον κίνδυνο που διέτρεξαν οι πέριξ των βάσεων κοινότητες, θέτοντας ίσως ακόμη και θέμα απομάκρυνσής τους, το Λονδίνο εμφανίστηκε ασυνήθιστα απολογητικό. Την ίδια ώρα, όμως, επανέλαβε ότι οι βάσεις δεν πρόκειται να συζητηθούν από βρετανικής πλευράς.

Στα Κατεχόμενα

Στα Κατεχόμενα, η Τουρκία έχει δημιουργήσει το δικό της αντίβαρο. Πέρα από τους 30.000 έως 40.000 στρατιώτες, σε μια εποχή κατά την οποία το βάρος πέφτει ολοένα και περισσότερο στις νέες τεχνολογίες παρά στο ανθρώπινο δυναμικό, το στρατιωτικό αεροδρόμιο στο Λευκόνικο – Γκετσίτκαλε, όπως το μετονόμασαν οι Τούρκοι – έχει μετατραπεί σε βάση τουρκικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών. Ολα συγκλίνουν σε ενεργή παρουσία Bayraktar TB2 και σε σχεδιασμό που επιτρέπει ευρύτερη χρήση από τουρκικά drones. Ο αριθμός τους είναι άγνωστος. Επιβεβαιωμένος, από την άλλη, είναι ο αριθμός των έξι F-16 που η Αγκυρα μετέφερε στα Κατεχόμενα, επικαλούμενη την προσωρινή παρουσία των δύο ελληνικών μαχητικών κατά την κρίση του Μαρτίου. Αγνωστος είναι και ο αριθμός των συστημάτων αντιαεροπορικής προστασίας που αναπτύχθηκαν.

Το συμπέρασμα; Η Κύπρος είναι πια πεδίο στρατιωτικής πρόσβασης, υποδομών, πληροφοριών και αεροναυτικής ισχύος. Και όποιος ελέγχει την πρόσβαση στην Κύπρο αποκτά βάθος στην Ανατολική Μεσόγειο. Ποιος την ελέγχει, πόσο και για πόσο, είναι το ζητούμενο αλλά και η απορία για το μέλλον σε ένα νησί που δεν προκαλεί τις εξελίξεις, αλλά καλείται να προσαρμοστεί και να αντεπεξέλθει. Ειδικά αν μιλάμε για τη Λευκωσία.

Γαλλικό «κλειδί» στο κυπριακό αμυντικό δίκτυο

Η συμφωνία αμυντικής συνεργασίας Κύπρου – Γαλλίας, η οποία υπογράφηκε χθες στη Λευκωσία από τον υπουργό Αμυνας της Κύπρου Βασίλη Πάλμα και τη γαλλίδα ομόλογό του Κατρίν Βοτρέν, δεν είναι ακόμη ένα διπλωματικό κείμενο προσδοκιών και καλών προθέσεων. Είναι επιχειρησιακό εργαλείο το οποίο άλλωστε χρειάστηκε πέραν του ενός χρόνου ενδελεχούς εξέτασης και επεξεργασίας. Πέραν τούτου, όμως, είναι κι ένα πολιτικό σήμα: ότι η Κυπριακή Δημοκρατία εδραιώνει την παρουσία της ως αναπόσπαστο μέρος ενός πλαισίου ευρωπαϊκής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η συμφωνία SOFA καθορίζει κατά κύριο λόγο το καθεστώς παρουσίας γαλλικών δυνάμεων στο κυπριακό έδαφος. Με απλά λόγια, ορίζει ποιος μπορεί να βρίσκεται στην Κύπρο, υπό ποιες προϋποθέσεις, για ποιο σκοπό, με ποιες διευκολύνσεις, ποια δικαιοδοσία και ποια διοικητική κάλυψη. Ο πυρήνας αφορά τη δυνατότητα προσωρινής στάθμευσης, διέλευσης και επιχειρησιακής υποστήριξης γαλλικών δυνάμεων, κυρίως για ανθρωπιστικές επιχειρήσεις και επιχειρήσεις εκκένωσης από τη Μέση Ανατολή. Ομως η πρακτική διάσταση είναι ευρύτερη: λιμάνια, αεροδρόμια, δημόσιες υποδομές, οδικό δίκτυο, αποθηκευτικοί χώροι, επικοινωνίες, μεταφορικά μέσα, πλοία, αεροσκάφη και οχήματα μπαίνουν όλα σε ένα συγκεκριμένο νομικό και διοικητικό πλαίσιο.

Τι προβλέπεται

Η ουσία βρίσκεται στις λεπτομέρειες. Η συμφωνία προβλέπει ελευθερία κίνησης για το προσωπικό που συμμετέχει σε εγκεκριμένη αποστολή, χρήση κυπριακών υποδομών που θα ορίζονται από τη Λευκωσία, ρυθμίσεις για τη μεταφορά και φύλαξη υλικού και πυρομαχικών, δυνατότητα εγκατάστασης συστημάτων επικοινωνίας, προστασία διαβαθμισμένων πληροφοριών, φορολογικές και τελωνειακές απαλλαγές για τον αναγκαίο εξοπλισμό και σαφείς κανόνες για ιατρική υποστήριξη, περιβαλλοντική ευθύνη, αποζημιώσεις και δικαιοδοσία επί του στρατιωτικού προσωπικού.

Δεν πρόκειται, επομένως, για «φιλοξενία» με αόριστο περιεχόμενο. Πρόκειται για μηχανισμό που επιτρέπει στη Γαλλία να χρησιμοποιεί την Κύπρο ως νόμιμο και ελεγχόμενο κόμβο κρίσεων, ενώ ταυτόχρονα κατοχυρώνει την Κυπριακή Δημοκρατία ως κράτος υποδοχής, όχι ως παθητικό χώρο διέλευσης. Η Λευκωσία διατηρεί ρόλο έγκρισης, ορισμού υποδομών και εφαρμογής της κυπριακής νομοθεσίας όπου αυτό προβλέπεται.

Η SOFA δεν προέκυψε από το πουθενά. Δημιουργήθηκε πάνω σε μια ήδη υπάρχουσα αμυντική αρχιτεκτονική. Η συμφωνία αμυντικής συνεργασίας του 2017, που τέθηκε σε ισχύ το 2020, κάλυπτε θαλάσσια ασφάλεια, ενεργειακή ασφάλεια, έγκαιρη προειδοποίηση, διαχείριση κρίσεων, καταπολέμηση τρομοκρατίας και πειρατείας, εξοπλισμούς, αμυντική τεχνολογία, εκπαίδευση προσωπικού και κοινές ασκήσεις. Η νέα συμφωνία μεταφέρει αυτή τη σχέση από το επίπεδο της συνεργασίας στο επίπεδο της παρουσίας και της επιχειρησιακής διαλειτουργικότητας.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το Μαρί. Η γαλλική τεχνογνωσία στον σχεδιασμό και την αναβάθμιση της ναυτικής βάσης δεν είναι τεχνική υποσημείωση. Είναι κρίσιμο κομμάτι της νέας εξίσωσης: υποδομές που μπορούν να υποστηρίξουν πλοία, αποστολές, εκκενώσεις και ευρωπαϊκή παρουσία σε μια περιοχή όπου η ασφάλεια της θάλασσας, της ενέργειας και των γραμμών επικοινωνίας έχει επιστρέψει στο κέντρο της πολιτικής.

Αντίδραση

Η αντίδραση από τα Κατεχόμενα επιβεβαιώνει ακριβώς τη σημασία της συμφωνίας. Οι Τουρκοκύπριοι προτάσσουν ότι δεν πρόκειται για απλή αναβάθμιση κυπριακών υποδομών, αλλά για «στρατιωτικοποίηση» του Νότου και ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στους σχεδιασμούς ΗΠΑ, Γαλλίας και Ισραήλ. Η Αγκυρα και το ψευδοκράτος αντιλαμβάνονται ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν κινείται πλέον μόνο με ρητορική διεθνούς δικαίου, αλλά με δίκτυα ισχύος, υποδομές, συμφωνίες και πραγματικές στρατηγικές συμπράξεις. Αυτό είναι το νέο στοιχείο. Η Κύπρος δεν περιγράφει απλώς τη γεωπολιτική της αξία. Τη μετατρέπει σε εργαλείο άμυνας, διπλωματίας και ευρωπαϊκής στρατηγικής παρουσίας.