Тожикистон 2026 йил қушини танлади
Тожикистонда келаси йил учун рамз сифатида танланадиган “Йил қуши” аниқланди — иқлим ўзгариши ва чўл экотизимларидаги муаммоларга эътибор қаратиш мақсадида чўл каклиги 2026 йилнинг асосий қуши деб эълон қилинди. Бу ҳақда “Asia-Plus” нашри маълум қилди.
Миллий фанлар академиясида ўтказилган йиллик овоз беришда экологлар ушбу турни танлашнинг асосий сабаби сифатида мамлакат чўл зоналаридаги ноёб фауна аҳолисини сақлаш ва унга нисбатан ижтимоий эҳтиёткорликни кучайтириш зарурлигини таъкидлашган.
Чўл каклиги (тожикча чил ёки кабки зирак деб аталади) қирғовуллар оиласига мансуб, табиатан уятчан ва беғубор қуш ҳисобланади. Ўрта Осиёнинг қуруқ ҳудудларида кенг тарқалган бўлса-да, Тожикистонда у фақат жанубий ва ғарбий чўл ва ярим чўл зоналарида камдан-кам учрайди. Сони аниқ ҳисобланмаган, чунки мониторинг тизими расмий йўлга қўйилмаган. Бироқ орнитологлар сони йил сайин барқарор камайиб бораётганини таъкидламоқда.
Тур сонининг қисқаришига асосий сабаблар — табиий ареални йўқотиш, ўсимликларнинг назоратсиз кўпайиши, қишлоқ хўжалиги майдонларининг кенгайиши ҳамда махсус илмий кузатув дастурларининг йўқлиги. Шу боис чўл каклигини миллий табиатни муҳофаза қилиш ташаббусларига киритиш муҳим қадам сифатида баҳоланмоқда.
Қуш қандай кўринишга эга?
Чўл каклиги — кичик ва ихчам кўринишга эга. Унинг узунлиги 30–35 сантиметр, оғирлиги одатда 300–450 грамм атрофида бўлади. Ранги кулранг-жигарранг тусда бўлиб, чўл муҳитида мукаммал камуфляж беради. Бош қисмидаги майин чизиқлар уни бошқа какликлардан ажратиб туради.
Қуш учишдан кўра югурашни афзал кўради — хавф сезилганда тошлар ва буталар орасига яшириниб кетиши билан машҳур. Овози эса эрталаб осон эшитиладиган, юмшоқ ва қулоққа ёқадиган илиқ товушдан иборат.
У қаерларда яшайди?
Тожикистонда чўл каклиги асосан текисликлар, тоғ этаклари ва тошли платоларда учрайди. У сийрак буталар, қуруқ ўтлар ва нисбатан “тинч” ландшафтларни ёқтиради. Зич чакалакзорлар ва нам ерлар унга тўғри келмайди. Инсон таъсири камроқ сезиладиган ҳудудлар унинг асосий яшаш жойи ҳисобланади.
Нима учун айнан у 2026 йил қуши бўлди?
Фанлар академияси экологлар кўрсатган бир неча асосий сабабни таъкидлади:
-чўл экотизимлари энг кам ўрганилган ва тез йўқолиб бораётган турлар жойлашган,
-иқлим ўзгариши қурғоқ ҳудудларга кучли таъсир кўрсатиб, турларнинг яшаш шароитини оғирлаштирмоқда,
-чўл каклиги бўйича илмий мониторинг дастурлари ҳали йўлга қўйилмаган,
-аҳолида чўл фаунасига оид хабардорлик паст даражада.
Шу боис чўл каклигини “Йил қуши” деб танлаш ушбу муаммоларга янада жамоат эътиборини қаратишга хизмат қилади.