Ο κόσμος μετά τον Τραμπ

Ο κόσμος μετά τον Τραμπ πρέπει να αντιμετωπίσει την ανασφάλεια: κατανεμημένη ισχύς, μεταβλητή γεωμετρία και η επιστροφή της πολιτικής.

Την παράσταση στο Νταβός έκλεψε ο λιγότερο «πολιτικός» ηγέτης. Στην ομιλία του, ο πρωθυπουργός του Καναδά, Mark Carney, δεν επιχείρησε να καθησυχάσει ούτε να υποσχεθεί επιστροφή στην κανονικότητα. Εκανε κάτι δυσκολότερο: αποδέχθηκε ότι ο κόσμος που ανέδειξε η εποχή Τραμπ δεν είναι παρένθεση.

Οτι ο τραυματισμός του διεθνούς συστήματος δεν θεραπεύεται με επιστροφή στο παρελθόν.

Η παραδοχή αυτή δεν ήταν διαπίστωση απαισιοδοξίας, αλλά απάντηση στην ανασφάλεια. Οι επιλογές του Τραμπ δεν αποτέλεσαν απλώς απόκλιση. Επιτάχυναν τη διάλυση των βεβαιοτήτων πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το διεθνές σύστημα. Η παγκόσμια τάξη των σταθερών κανόνων, των προβλέψιμων συμμαχιών και της μιας υπερδύναμης έχει τελειώσει. Οχι μόνο λόγω γεωπολιτικών, τεχνολογικών, ενεργειακών και κλιματικών κρίσεων, αλλά και εξαιτίας συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών.

Απέναντι σε αυτή τη συνθήκη, ο Κάρνεϊ δεν περιορίστηκε στην περιγραφή. Πρότεινε τρόπο δράσης. Ούτε επιστροφή στον παγκοσμιοποιημένο ιδεαλισμό, ούτε εθνική αναδίπλωση, αλλά προσαρμογή σε έναν κόσμο που λειτουργεί δικτυωμένα και όχι αναγκαστικά μέσα από σφαίρες επιρροής. Πρότεινε αυτό που ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ έχει περιγράψει ως ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες.

Ο νέος κόσμος μοιάζει περισσότερο με δίκτυο, παρά με πυραμίδα. Δεν διαθέτει ένα μοναδικό κέντρο ελέγχου. Διαθέτει κόμβους. Η ισχύς δεν συγκεντρώνεται, αλλά κατανέμεται και ασκείται μέσα από ροές ενέργειας, εμπορίου, δεδομένων, κεφαλαίων, κρίσιμων πρώτων υλών και τεχνολογίας. Η σταθερότητα δεν επιβάλλεται. Προκύπτει από τη συνδεσιμότητα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η γεωπολιτική αποκτά μεταβλητή γεωμετρία. Οι συμμαχίες παύουν να είναι μόνιμες και γίνονται θεματικές και ευέλικτες. Η ενέργεια, η άμυνα, το κλίμα και η τεχνολογία δεν κινούνται στον ίδιο άξονα, ούτε παράγουν σταθερά στρατόπεδα.

Αλλάζει έτσι και η έννοια της ισχύος. Δεν εξαντλείται στη στρατιωτική ή την οικονομική διάσταση. Μετατρέπεται σε πολιτική επιρροή: στην ικανότητα να συνδέεις, να συντονίζεις και να καθίστασαι απαραίτητος μέσα στο δίκτυο. Να λειτουργείς ως κόμβος. Η αυτάρκεια του καθενός έχει προϋπόθεση τη διαδικτυακή του επάρκεια.

Σε αυτόν τον κόσμο ανοίγεται χώρος για τις μικρές και μεσαίες δυνάμεις. Στον παλιό κόσμο ακολουθούσαν. Στον νέο μπορούν να διαμορφώνουν, εφόσον επενδύσουν στη θέση τους, στη θεσμική αξιοπιστία και στη δυνατότητά τους να συνδέουν διαφορετικά συστήματα.

Εδώ εντάσσεται και η Ελλάδα. Οχι ως εξαίρεση, αλλά ως χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που μπορεί να λειτουργήσει ως κόμβος, σε έναν κόσμο μεταβλητής γεωμετρίας, εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και εκτός. Από την Ινδία μέχρι τον Κόλπο και από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο. Η αξία της δεν προκύπτει από το μέγεθος, αλλά από τη θέση, την ικανότητα συνδεσιμότητας και την αξιοπιστία της.

Το συμπέρασμα του Κάρνεϊ είναι απλό. Στον κόσμο μετά τον Τραμπ, δεν αρκεί να περιγράφεις την αστάθεια και να καθησυχάζεις την ανασφάλεια. Χρειάζεται να μαθαίνεις να λειτουργείς μέσα στην πρώτη και να μειώνεις την τελευταία.

Σε αυτό το σημείο επιστρέφει και ο Václav Havel στην ίδια ομιλία. Οχι ως ρομαντικός στοχαστής, αλλά ως πολιτικός ρεαλιστής. Η πολιτική αρχίζει όταν κάποιος αναλαμβάνει ευθύνη μέσα σε ένα ατελές σύστημα. Οχι για να το ελέγξει, αλλά για να το κρατήσει όρθιο εξελίσσοντάς το.

Αυτή είναι, τελικά, η επιστροφή της πολιτικής. Μια απάντηση στον τραυματισμό του συστήματος από τον οποίο ξεκίνησε η συζήτηση, και μια απαίτηση που αφορά και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τα εσωτερικά μας.

Ο Κώστας Μπακογιάννης είναι πρώην δήμαρχος Αθηναίων