Μαθητές σε ρόλο συντακτών: Εκπαίδευση στον ειδησεογραφικό γραμματισμό

Μαθητές και μαθήτριες σε ρόλο συντακτών, αρθρογράφων, αλλά και αναγνωστών. Ανακαλύπτοντας τον κόσμο της δημοσιογραφίας, των προκλήσεων και των μυστικών της, μαθητές 35 γυμνασίων και λυκείων από όλη την Ελλάδα, πλοηγούνται στον κόσμο της Πληροφορίας και των Ψηφιακών Μέσων και καλλιεργούν την κριτική τους σκέψη.

Πρόκειται για το πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», που άρχισε να υλοποιείται δοκιμαστικά σε συγκεκριμένα σχολεία κατά την τρέχουσα σχολική χρονιά.

«Είναι ένα πιλοτικό και καινοτόμο εκπαιδευτικό μοντέλο, το οποίο εισάγει τον ειδησεογραφικό γραμματισμό στη σχολική πράξη όχι ως θεωρητικό αντικείμενο, αλλά ως βιωματική, δημιουργική και ενεργητική μαθησιακή εμπειρία», εξήγησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Νίκος Παναγιώτου, επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος.

Όπως ανέφερε, το πρόγραμμα χωρίζεται σε ειδικά σχεδιασμένες ενότητες, μέσα από τις οποίες οι μαθητές και οι μαθήτριες εκπαιδεύονται να κατανοούν το σύγχρονο ενημερωτικό περιβάλλον, τον ρόλο των Μέσων Ενημέρωσης, των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, των αλγορίθμων και της Τεχνητής Νοημοσύνης, να διακρίνουν την τεκμηριωμένη είδηση από την άποψη, το σχόλιο και την παραπληροφόρηση και να αναπτύσσουν δεξιότητες έρευνας, διασταύρωσης και αξιολόγησης πηγών. Παράλληλα, αντιλαμβάνονται πώς η εικόνα, ο ήχος και η γλώσσα επηρεάζουν την κατανόηση και την ερμηνεία μιας είδησης και μαθαίνουν να αναζητούν, να συγκρίνουν και να αξιολογούν πηγές, αξιοποιώντας ψηφιακά εργαλεία με κριτικό τρόπο.

«Οι μαθητές εισάγονται στη βασική δομή της είδησης, στη διάκριση επαγγελματικής δημοσιογραφίας και δημοσιογραφίας των πολιτών, καθώς και στην αξία της ενημέρωσης για τη δημοκρατία και τη συμμετοχή του πολίτη. Η μάθηση ξεκινά από παραδείγματα της καθημερινής ψηφιακής εμπειρίας των παιδιών (Instagram, ChatGPT, ειδησεογραφικά sites), μετατρέποντας την τάξη σε χώρο διερεύνησης και συζήτησης. Αντίστοιχα οι μαθητές εντοπίζουν τεχνικές παραπληροφόρησης, όπως clickbait τίτλους, συναισθηματική γλώσσα και έλλειψη πηγών, ενώ μαθαίνουν να χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία επαλήθευσης, όπως η αντίστροφη αναζήτηση εικόνας», εξήγησε ο κ. Παναγιώτου.

Όπως τόνισε, με αυτόν τον τρόπο, καλλιεργούνται όχι μόνο δεξιότητες, αλλά και η επίγνωση του τρόπου με τον οποίο οι ίδιοι καταναλώνουν πληροφορία.

Η ιδέα για τη δόμηση του προγράμματος προέκυψε μέσα από την ερευνητική και ακαδημαϊκή πορεία του κ. Παναγιώτου από το 2009 έως σήμερα και σε συνδυασμό με την εφαρμογή σχετικών ερευνητικών προγραμμάτων όλο αυτό το χρονικό διάστημα. Επιπλέον, κατά την περασμένη χρονιά, διοργανώθηκαν, σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, σχετικές εκδηλώσεις σε πόλεις σε όλη την Ελλάδα, οι οποίες εξέλιξαν την ιδέα και οδήγησαν στην αποτύπωση και υλοποίηση του προγράμματος.

Μία βέλτιστη πρακτική «made in Greece»

Ο χαρακτηρισμός «καινοτόμο», ακολουθεί το πρόγραμμα και, όπως τόνισε ο κ. Παναγιώτου, αυτό δεν είναι τυχαίο. «Η καινοτομία του προγράμματος έγκειται στο ότι οι μαθητές δεν λειτουργούν ως παθητικοί δέκτες πληροφορίας, αλλά ως ερευνητές, αναλυτές και δημιουργοί περιεχομένου. Τα δημιουργικά εργαστήρια, οι ομαδικές δραστηριότητες και ο αναστοχασμός μετατρέπουν τη μαθησιακή διαδικασία σε εργαστήριο δημοκρατικής παιδείας, που ενισχύει τη συνεργασία, τη φαντασία και την υπεύθυνη συμμετοχή», επεσήμανε.

«Με τον πιλοτικό αυτό σχεδιασμό, το πρόγραμμα θέτει τις βάσεις για ένα πρότυπο μοντέλο ειδησεογραφικού γραμματισμού, με δυνατότητα θεσμικής αξιοποίησης και επέκτασης, τοποθετώντας την ελληνική δημόσια εκπαίδευση στην αιχμή των σύγχρονων διεθνών παιδαγωγικών προσεγγίσεων», πρόσθεσε.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι μόνες χώρες που υλοποιούν πρόγραμμα εγγραμματισμού των μαθητών σχετικά με τις ψευδείς ειδήσεις είναι η Ελλάδα και η Φινλανδία.

Ο κ. Παναγιώτου εκτίμησε, μάλιστα, ότι το πρόγραμμα μπορεί να εξελιχθεί σε μία από τις βέλτιστες πρακτικές της Ευρώπης.

Επιπλέον, σημείωσε ότι οι εκπαιδευτικοί και τα παιδιά «έχουν αγκαλιάσει» το πρόγραμμα. «Είναι συγκινητική η ανταπόκριση τους. Αυτή ακριβώς η ενθουσιώδης ανταπόκριση κατέδειξε και την αναγκαιότητα που υπάρχει για την υλοποίηση ενός τέτοιου προγράμματος», κατέληξε.

«Μία δεξιότητα Δημοκρατίας»

Ένα από τα 35 σχολεία που υλοποιείται το πρόγραμμα είναι και το 2ο ΓΕΛ του Γέρακα, το οποίο μάλιστα επισκέφθηκαν κατά την περασμένη εβδομάδα η υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη και ο υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργό και κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης.

Οι δύο υπεύθυνες εκπαιδευτικοί για την υλοποίηση του προγράμματος, είναι οι φιλόλογοι Μαρία Νάνου και Βασιλική Αναγνωστοπούλου, οι οποίες εξήραν τη σημασία του εγγραμματισμού των παιδιών σχετικά με την αναγνώριση των ψευδών ειδήσεων, αλλά και της εξοικείωσης με τη δημοσιογραφική διαδικασία εργασία που πρέπει να βρίσκεται πίσω από μία δημοσίευση.

«Μέσα από το πρόγραμμα καλλιεργείται μία δεξιότητα Δημοκρατίας», τόνισε η κ. Νάνου, η οποία χαρακτήρισε το πρόγραμμα «ουσιαστικό και εξαιρετικά επίκαιρο».

«Σταδιακά, αποκτούν ένα πολύ βασικό εργαλείο και εξελίσσονται —ασυνείδητα τώρα, αλλά πολύ συνειδητά όταν περάσουν τα χρόνια— σε κριτικούς αναγνώστες και υπεύθυνους, ενεργούς πολίτες, με υπεύθυνη συμμετοχή στον δημόσιο χώρο και διάλογο», εξήγησε.

«Τα παιδιά ζουν σε μία εποχή υπερπληροφόρησης, όπου η παραπληροφόρηση διαδίδεται ταχύτατα και μαζικά, διαμορφώνει απόψεις, επιλογές και επηρεάζει αποφάσεις και διαμορφώνει και συμπεριφορές», ανέφερε και συμπλήρωσε ότι το πρόγραμμα αποτελεί γέφυρα μεταξύ της σχολικής τάξης και πραγματικότητας.

«Τα παιδιά είναι εξοικειωμένα με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρ’ όλα αυτά, είδαμε ότι αρχίζουν σταδιακά να καλλιεργούν τον γραμματισμο στις ειδήσεις. Αρχίζουν σταδιακά, μέσα από τις βιωματικές δράσεις, να ρωτούν “πού το είδα; πού το άκουσα;”. Να διασταυρώσουν την πληροφορία πριν την κοινοποιήσουν. Απομακρύνονται από το “α, είδα κάτι, το κοινοποιώ και γίνεται viral”», κατέληξε.

Από την πλευρά της, η κ. Αναγνωστοπούλου στάθηκε στο ότι τα παιδιά που συμμετέχουν στο πρόγραμμα πήραν τη συνειδητή επιλογή να παραμένουν μία φορά την εβδομάδα στο σχολείο, μετά το σχολικό πρόγραμμα. «Ήθελαν πραγματικά να είναι εδώ. Τα περισσότερα από αυτά δεν τα έχουμε μαθητές στα τμήματα που διδάσκουμε και είναι μία νέα εμπειρία ό,τι ζούμε μαζί με αυτά τα παιδιά, εκτός τάξης».

«Υπάρχει ενθουσιασμός, να μοιραστούν ρόλοι, να αποτελέσουν μία δημοσιογραφική ομάδα, να βρούμε μία ωραία είδηση, να προσπαθήσουμε να διασταυρώσουμε πηγές και πληροφορίες και να συνειδητοποιήσουμε, τελικά, ότι αυτό που φαίνεται αληθινό δε σημαίνει ότι είναι αληθινό, διαπλάθει τη δεξιότητα να διακρίνουν το αξιόπιστο από το παραπλανητικό και είναι πολύ σημαντικό αυτό».

Λίγα ακόμη λόγια για το πρόγραμμα

Το πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» άρχισε να λειτουργεί πιλοτικά κατά την τρέχουσα σχολική χρονιά, 2025-26, θα διαρκέσει μέχρι τον ερχόμενο Μάιο και απευθύνεται σε μαθητές και μαθήτριες της γυμνασίου και λυκείου. Υλοποιείται από το Εργαστήριο Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας (Peace Journalism Lab) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με την υποστήριξη του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης και την Ενωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ).

Εμπλέκει περισσότερους από 1.200 συμμετέχοντες (90 εκπαιδευτικούς, 1.100 μαθητές, 50 δημοσιογράφους και 25 ακαδημαϊκούς) συνδέοντας τη σχολική τάξη, τη δημοσιογραφική πρακτική και την πανεπιστημιακή γνώση. Συμμετέχουν 35 γυμνάσια και λύκεια από όλη την Ελλάδα, από τη Φλώρινα και το Διδυμότειχο, μέχρι τη Ρόδο και την Κρήτη.

Στο τέλος της σχολικής χρονιάς, θα πραγματοποιηθεί ένα συνέδριο, όπου θα συμμετέχουν όλα τα σχολεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα, καθώς επίσης και σχολεία από το εξωτερικό, προκειμένου να παρουσιάσουν τις δημιουργίες και τις δράσεις τους.

Επιπλέον, εννέα από τα σχολεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα θα συμμετάσχουν και στο διεθνές συνέδριο του Εconomist Foundation και θα συμμετέχουν και στον σχετικό διαγωνισμό του συνεδρίου.