Το Μεσολόγγι πριν και μετά την Εξοδο

Τη θεωρούσαν τη Βενετία της Ελλάδας και ισάξια – ακόμα και στους χάρτες – με την Πάτρα. Την ώρα που στις επάλξεις των τειχών της οι κάτοικοί της μάχονταν ηρωικά, στο εσωτερικό της τυπώνονταν τα πρώτα αντίτυπα του «Υμνου εις την Ελευθερίαν». Τα ξημερώματα της 11ης Απριλίου 1826, οι υπερασπιστές της με την Εξοδό τους έγραψαν μια από τις πιο σημαντικές σελίδες στην ελληνική Ιστορία. Κι ο αντίκτυπος της πράξης τους ήταν τόσο μεγάλος που οι Ευρωπαίοι θέλησαν να τον αποτυπώσουν σε ελάχιστο χρόνο από τα σχολικά τους εγχειρίδια έως σε τράπουλες. Και λίγες μόλις δεκαετίες αργότερα  αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για το Risorgimento – το κίνημα για την ενοποίηση της Ιταλίας – που κορυφώθηκε την περίοδο 1859-1870.

Δύο αιώνες μετά την ηρωική Εξοδο του Μεσολογγίου εκατοντάδες βιβλία, χάρτες, ελαιογραφίες, υδατογραφίες, χαρακτικά, επιστολές, εφημερίδες, έντυπα, όπλα και προσωπικά αντικείμενα αγωνιστών, αφίσες από θεατρικές παραστάσεις – συνολικά 200, όσα και τα χρόνια της επετείου – συνθέτουν τη νέα περιοδική έκθεση που διοργανώνει το Μουσείο Μπενάκη, με υλικό που προέρχεται από τις συλλογές του, αλλά και με δάνεια από μεγάλες συλλογές της Ελλάδας και του εξωτερικού. «Πρόκειται για μια πρωτότυπη έκθεση, για μια ανθολογία, που συνδυάζει εμβληματικά έργα με άγνωστα και αδημοσίευτα έως σήμερα τεκμήρια, η οποία προσφέρει στον επισκέπτη μια όχι τετριμμένη οπτική της Ιστορίας, αλλά μια αθέατη, επιτρέποντάς του παράλληλα να αντιληφθεί τη σημασία της Εξόδου ακόμη και ως το τέλος του 19ου αι.» λέει στα «Πρόσωπα» ο δρ Κωνσταντίνος Στεφανής, που συνεπιμελείται την έκθεση με την ελληνοαυστραλή ειδική στην εικονογραφία του Μεσολογγίου δρα Σπυριδούλα Δημητρίου και τον επίσης αυστραλό ιστορικό και συλλέκτη δρα Τζον Ρόμπερτσον.

ΤΑ SOCIAL MEDIA ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ. Οι δύο πιστόλες του λόρδου Βύρωνα ή η πυξίδα του Ανδρέα Μιαούλη – που κατάφερε να σπάσει τον αποκλεισμό και να τροφοδοτήσει τους πολιορκημένους Μεσολογγίτες – είναι από τα αντικείμενα στα οποία εύκολα σταματά το βλέμμα, καθώς ο Κ. Στεφανής διατρέχει το υλικό στον υπολογιστή του, αφού όταν συναντηθήκαμε η αίθουσα περιοδικών εκθέσεων του κεντρικού κτιρίου του Μουσείου Μπενάκη θύμιζε ακόμη εργοτάξιο. «Δεν είναι όμως τόσο τα αναγνωρίσιμα αντικείμενα που μας ενδιέφεραν να δείξουμε στους επισκέπτες, όσο τα εφήμερα και τα χαρακτικά, που θα μπορούσαμε να πούμε ότι είχαν έναν ρόλο αντίστοιχο με εκείνον που έχουν σήμερα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς διέδιδαν το όποιο μήνυμα σε ένα ευρύ κοινό» εξηγεί ο επιμελητής που προετοιμάζει την έκθεση με τους συναδέλφους του εδώ και τρία χρόνια.

Σταματά σε μια πυκνογραμμένη αφίσα. Διαφημίζει την παράσταση «Η άλωση του Μεσολογγίου» ή «Η σφαγή των Ελλήνων» που θα παιζόταν στις 24 Ιουλίου 1826 στο Λονδίνο – τρεις μήνες μόλις μετά την Εξοδο – και περιελάμβανε ιππική παρέλαση και αναπαράσταση των μαχών ανάμεσα σε Ελληνες και Οθωμανούς. Τονίζεται ότι πρόκειται για παραγωγή με πλούσια σκηνικά και κοστούμια, σκηνές μάχης και παρέλαση με άλογα, ελέφαντες και καμήλες. Μια δεύτερη αφίσα, από το Βασιλικό Θέατρο Μπέρμιγκχαμ, έχει ημερομηνία 10 Σεπτεμβρίου 1827 και ανακοινώνει ένα μεγαλοπρεπές θέαμα υπό τον τίτλο «Η πολιορκία του Μεσολογγίου» από μια ιππική ομάδα με μακρά παράδοση στον χώρο του τσίρκου.

Τους επισκέπτες θα υποδέχεται ένας ναυτικός χάρτης που σημειώνει πως ο κόλπος ονομάζεται της Πάτρας ή του Μεσολογγίου, δηλωτικό της αίγλης που είχε η πόλη στα τέλη του 18ου, ενώ στο πέμπτο κομμάτι της Χάρτας του Ρήγα, το Μεσολόγγι δεν είναι τοποθετημένο σωστά, ανάμεσα στον Εύηνο και τον Αχελώο, αλλά πιο ανατολικά. Θα ακολουθεί η ζωή πριν από την Επανάσταση όπως την κατέγραψε στα άγνωστα στο ευρύ κοινό σχέδια και υδατογραφίες του ο ιταλός Σιμόνε Πομάρντι που συνόδευσε τον γνωστό περιηγητή Εντουαρντ Ντόντγουελ στο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1805-6. Για πρώτη φορά σε 17 σελίδες από τα σημειωματάριά του θα έχουμε την ευκαιρία να περιεργαστούμε σκηνές από την καθημερινότητα και φορεσιές, διάφορα είδη σκαφών, αλλά και την οργάνωση της λιμνοθάλασσας που για πολλούς θύμιζε τη Βενετία.

ΞΕΝΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ. Εντυπωσιακά επίσης είναι τα παιδικά βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Ευρώπη. Χαρακτηριστικό είναι εκείνο με ήρωα μια ανθρωπόμορφη μαϊμού, τον Παγκ, που αναπαριστά έναν άγγλο αριστοκράτη στην Ελλάδα του 1824, ο οποίος επισκέπτεται τον λεηλατημένο από τον Ελγιν Παρθενώνα συνοδεία ενός Οθωμανού, αλλά ως… αλλεργικός στο μπαρούτι φεύγει τρέχοντας όταν καλείται να βοηθήσει. Ανάμεσα στα χαρακτικά εντοπίζουμε εικόνες αναγνωρίσιμες ή λιγότερο γνωστές που δίνουν έμφαση στο γεγονός ότι οι Μεσολογγίτες ήταν χριστιανοί ή απεικονίζουν την πόλη ως μεσαιωνικό κάστρο είτε επειδή δεν έχουν ποτέ επισκεφθεί τον τόπο, είτε επειδή ήθελαν να δείξουν πόσο σημαντική ήταν η άλωση της πόλης. Ορισμένα συνδέουν το αρχαίο κλέος με τον αγώνα για την Ανεξαρτησία – εξού και ο νεκρός Μπότσαρης ταυτίζεται με τον Λεωνίδα της Σπάρτης.

Από τις επιλογές των επιμελητών ξεχωρίζουν τα έγγραφα σχετικά με το δάνειο ύψους 3.000 ισπανικών ταλίρων που είχε δώσει ο Βύρωνας, η αποπληρωμή του οποίου θα γινόταν από τη δημοπράτηση των εσόδων των τοπικών αλυκών. Η ανακοίνωση του θανάτου του στην ξενόγλωσση εφημερίδα «Telegrafo Greco» που τυπωνόταν (όπως τα «Ελληνικά Χρονικά») στο Μεσολόγγι για την ενημέρωση της διεθνούς κοινής γνώμης για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. Η παρτιτούρα της όπερας του Ροσίνι «Η πολιορκία της Κορίνθου», που αν και τυπικά πραγματεύεται την κατάληψη της Κορίνθου το 1458 κατά τη διάρκεια των Βενετο-τουρκικών Πολέμων, στην πραγματικότητα έχει εμπνευστεί από την πολιορκία του Μεσολογγίου (το έργο έκανε πρεμιέρα το 1826 στο Παρίσι και τα έσοδα προσφέρθηκαν για τον Αγώνα των Ελλήνων). Τέλος, ο έντυπος τίτλος μετοχής της Ηλεκτρικής Εταιρίας Μεσολογγίου (1928), που κοσμείται με μια γερμανική χαλκογραφία με τη σκηνή της Εξόδου και προσωπικότητες ή μνημεία που συνδέονται με το γεγονός.