Трамп Эронда қатллар бекорини олқишлаб, тўрт шарт қўйди
АҚШ президенти Дональд Трамп Эронда оммавий намойишлар ортидан қўлга олинган фуқароларга нисбатан белгиланган қатл ҳукмлари бекор қилингани ҳақидаги хабарни очиқча қутлади. У Truth Social платформасидаги саҳифасида Эрон раҳбарияти дорга осиш орқали ижро этилиши айтилган (800 дан зиёд) қатл жазолари қарорини ортга қайтарганини олқишлаб, “жуда хурсанд бўлганини” ва “ташаккур” изҳорини ёздирган.
Трампнинг бу баёноти тасодифий эмас. Аввалроқ у Эронда намойишчиларга нисбатан қаттиқ жазо чоралари кучайтирилса, айниқса қатл ҳукмлари амалга оширилса, амалдаги раҳбариятга қарши кескин чоралар кўрилиши мумкинлигидан огоҳлантирган эди. Шу боис қатллар бекор қилингани ҳақидаги маълумот Вашингтондаги позицияга ҳам таъсир қилгани айтилмоқда.
Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари эса охирги ҳафталарда Эронни қимирлатган норозилик тўлқини пайти ҳибсга олинган юзлаб одамларга нисбатан қатл ҳукмларини тайёрлаш мумкинлиги ҳақида бонг уриб келган. Бу фон билан бир вақтда Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Арақчи расмий Теҳрон намойишчиларни ўлдириш ниятида эмаслигини билдиргани қайд этилади.
Норозиликлар қандай бошланган эди?
Маълумотларга кўра, Эрондаги оммавий норозилик намойишлари 2025 йил 28 декабрь куни Теҳрондаги катта бозорда бошланган: гиперинфляция ва нарх-навонинг кескин ошишига қаршилик сифатида кўплаб савдогарлар дўконларини ёпган. Ҳаракат қисқа вақт ичида мамлакат бўйлаб ёйилиб, аввал иқтисодий талаблар билан бошланган норозилик кейинчалик сиёсий тус олгани айтилади.
Ғарб матбуоти инсон ҳуқуқлари ташкилотларига таяниб, намойишлар давомида 2400 дан зиёд киши ҳалок бўлгани, 18 минг киши ҳибсга олингани ҳақида ёзган. Шу билан бирга, Теҳрон расмийлари бу йўналишда ҳар доим ҳам бир хил талқин билдирмагани ҳам маълум.
Нега Трамп ҳозирча ҳарбий зарбадан тийилди?
Матнда таъкидланишича, Трамп 16 январь куни Эронга ҳарбий зарба бермасликка қарор қилганини айтар экан, бунга қатл ҳукмлари бекор қилинганини асос сифатида келтирган. Аммо сиёсий таҳлилчилар бу қарорнинг ортида яна бир нечта муҳим омил борлигини ҳам айтишмоқда.
Биринчи омил сифатида Саудия Арабистони, Қатар, Миср ва Ўмоннинг дипломатик саъй-ҳаракатлари тилга олинади. Ушбу давлатлар Эронга қарши ҳарбий чоралар Яқин Шарқда беқарорликни кучайтириши, глобал нефть бозорига салбий таъсир ўтказиши мумкинлигидан хавотир билдириб, Вашингтонни Теҳронга яна бир имконият беришга кўндиришга урингани айтилган.
Иккинчи жиҳат — Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳунинг телефон мулоқотида Трампдан Эронга ҳужумни кейинроққа қолдиришни сўрагани ҳақидаги маълумот.
Учинчи омил эса хавфсизлик ҳисоб-китоблари билан боғлиқ: муҳокамалар чоғида Трампнинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчилари Эрондаги режим қисқа вақт ичида қулашини кафолатлаб бўлмаслигини уқтиргани, шунингдек, Теҳрон томонидан бўлиши мумкин бўлган қаттиқ жавоб чоралари минтақага жойлашган АҚШ қўшинлари ва Вашингтон иттифоқчиларига, жумладан Исроилга ҳам таъсир қилиши мумкинлигидан хавотир билдирилгани келтирилади.
Вашингтоннинг тўрт талаби
Шу тарзда АҚШ маъмурияти вазиятни дипломатик йўл билан тартибга солишга умид билдириб, Эрон олдига тўртта шартни илгари сургани айтилади. Улар қаторида уранни бойитиш стандартларини белгилаш, ракета арсеналини қисқартириш, бойитилган уран масаласига ойдинлик киритиш ва Эроннинг ишончли вакиллари орқали вазиятни юмшатиш каби бандлар тилга олинган.
Ички вазият: норозилик сусаймоқда, аммо сиёсат қизимоқда
Сўнгги хабарларга кўра, Эронда намойишлар анча сўнган. Эрон президенти Масъуд Пезешкиён 15 январь куни ҳукумат норозиликка сабаб бўлган иқтисодий муаммоларга ечим излаши ҳақида баёнот бергани қайд этилади.
Айни пайтда АҚШда яшаётган 65 ёшли шаҳзода Ризо Паҳлавий — 1979 йилда ағдарилган шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг ўғли — Вашингтонни Эрондаги ислом республикаси тузумини ағдариш учун қатъийроқ қадамларга чорлаб келаётгани айтилган. У турли интервьюларда Эронга қайтишга тайёр эканини билдиргани, намойишчиларни йирик шаҳарларни эгаллашга даъват қилиб келаётгани ҳам эсга олинади.
Таҳлилчилар эса бир нарсага урғу беради: АҚШнинг Эрондаги ислом республикаси тузумини ҳарбий йўл билан ағдаришга қаратилган узоқ йиллик стратегик режаси тўлиқ бекор қилингани йўқ, қулай сиёсий вазият пайдо бўлса, ушбу сценарий яна кун тартибига қайтиши мумкин.
Хулоса шундай: қатл ҳукмларининг бекор қилиниши бугун учун кескинликни пасайтирган муҳим сигнал бўлиши мумкин. Лекин АҚШ–Эрон муносабатларидаги катта ўйин ҳали тугамаган — тарафлар бир-бирининг кейинги қадамини кузатиб турибди.