Eμιλι Γουίλσον στα «ΝΕΑ»: «Όσα έμαθα μεταφράζοντας τον Όμηρο»

Η πρώτη γυναίκα που μετέφρασε στα αγγλικά την «Οδύσσεια» και αργότερα την «Ιλιάδα», η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια Εμιλι Γουίλσον, έχει συνδέσει το όνομά της με μια τολμηρή επαναπροσέγγιση των ομηρικών επών, προκαλώντας συζητήσεις για το πώς διαβάζουμε σήμερα τα αρχαία κείμενα και πόσο οι μεταφράσεις διαμορφώνουν την εικόνα που έχουμε γι’ αυτά.

Χαρακτηριστική είναι η επιλογή της να αποδώσει το ομηρικό «πολύτροπoν» με τη λέξη «complicated» («σύνθετος», «περίπλοκος»), αναδεικνύοντας όχι μόνο την ευφυΐα αλλά και τις αντιφάσεις του Οδυσσέα. Η απόδοση αυτή προκάλεσε έντονη συζήτηση: άλλοι τη θεώρησαν υπερβολικά σύγχρονη και άλλοι μια ιδιαίτερα εύστοχη μεταφορά. Στο νέο της βιβλίο, «Crossing the Wine – Dark Sea» («Διασχίζοντας τον οίνοπα πόντο», εκδ. Profile Books, με προφανή την ομηρική παραπομπή για τη θάλασσα) συγκεντρώνει δοκίμια γύρω από την τέχνη της μετάφρασης, τη γλώσσα, τη λογοτεχνική παράδοση και τις διαρκείς μεταμορφώσεις των κλασικών έργων από εποχή σε εποχή και από γλώσσα σε γλώσσα. 

Ορισμένες από τις μεταφραστικές επιλογές σας, όπως το περίφημο «complicated» για τον Οδυσσέα, προκάλεσαν έντονες συζητήσεις. Μήπως οι μεταφράσεις αποκτούν δυσανάλογο κύρος, με αποτέλεσμα κάθε νέα ανάγνωση να θεωρείται παρέκκλιση; 

Οι μεταφράσεις κλασικών έργων μπορούν πράγματι να αποκτήσουν οι ίδιες κύρος που παραπέμπει σε Κανόνα, τουλάχιστον για κάποιο διάστημα. Φυσικά, τίποτα δεν διαρκεί για πάντα, ούτε οι λογοτεχνικοί Κανόνες. Για να θυμηθούμε την περίφημη παρομοίωση των φύλλων στην έκτη ραψωδία της «Ιλιάδας»: όπως τα φύλλα πέφτουν και στη συνέχεια τα δέντρα βγάζουν καινούργια, έτσι και οι λογοτεχνικές γενιές διαδέχονται η μία την άλλη. Οι εξαιρετικές μεταφράσεις του Αλεξάντερ Πόουπ υπήρξαν για πολύ καιρό οι κατεξοχήν αγγλικές εκδοχές του Ομήρου, αλλά σταδιακά έχασαν την κυρίαρχη θέση τους καθώς άλλαξαν τόσο οι λογοτεχνικές προτιμήσεις όσο και οι αντιλήψεις για τη μετάφραση. Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει κανένας λόγος να επιχειρήσει κανείς μια νέα μετάφραση αν δεν πρόκειται να διαφοροποιηθεί ουσιαστικά, παραδίδοντας ταυτόχρονα μια σοβαρή και υπεύθυνη απόδοση του πρωτοτύπου. Eχουν υπάρξει μεταφραστές που επανέλαβαν σχεδόν ακριβώς τις επιλογές των προκατόχων τους· προσωπικά, αυτό μου φαίνεται χάσιμο χρόνου.  

Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται ολοένα και πιο ικανή στη μετάφραση, τι παραμένει κατεξοχήν ανθρώπινο στην τέχνη της μετάφρασης; 

Το σημαντικότερο είναι η κρίση. Δεν πιστεύω ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί εύκολα να οδηγηθεί σε νέες αντιλήψεις για το πώς πρέπει να ξαναμεταφραστεί ένα αρχαίο κείμενο. Μπορεί να δημιουργεί συνθέσεις όσων έχουν ήδη παραχθεί από ανθρώπους, αλλά αυτό απέχει πολύ από τη δημιουργική επαναπροσέγγιση ενός κειμένου υπό το φως νέων ερωτημάτων και ιδεών. 

Στο βιβλίο σας υποστηρίζετε ότι καμία λέξη δεν είναι ουδέτερη. Θεωρείτε τη μετάφραση πρωτίστως λογοτεχνική ή πολιτισμική και πολιτική πράξη που αντανακλά αναπόφευκτα τις αξίες της εποχής της; 

Η γλώσσα δεν αποτελείται μόνο από λέξεις. Οι φιλόσοφοι της γλώσσας έχουν ασχοληθεί εκτενώς με το χάσμα ανάμεσα στις «φυσικές» γλώσσες – τις γλώσσες που μιλούν και γράφουν οι άνθρωποι – και στα συστήματα της λογικής, τα οποία επιχειρούν να εξαλείψουν τις αμφισημίες και τις αποχρώσεις. Οι λογοτεχνικές μορφές και οι τρόποι αναπαράστασης διαφέρουν από εποχή σε εποχή και από πολιτισμό σε πολιτισμό. Στη λογοτεχνική μετάφραση, στόχος μου είναι να προσφέρω σε νέους αναγνώστες μια λογοτεχνική εμπειρία που να είναι, με κάποιον βαθύ τρόπο, ανάλογη με εκείνη του πρωτοτύπου, χρησιμοποιώντας τα γλωσσικά και λογοτεχνικά εργαλεία που διαθέτει η σύγχρονη αγγλική γλώσσα. Το τι θεωρείται «ανάλογο» ή «παρόμοιο» εξαρτάται αναπόφευκτα από το πολιτισμικό και λογοτεχνικό πλαίσιο του μεταφραστή. 

Είναι τελικά πιο πολύτιμη μια τολμηρή αλλά ατελής μετάφραση από μια άψογη αλλά άχρωμη; 

Αν το πρωτότυπο είναι ζωντανό, ευρηματικό και μεγαλοφυές, τότε μια άχρωμη μετάφραση δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά άψογη. Δεν υπάρχουν άπειροι τρόποι να μεταφραστεί ένα κείμενο, υπάρχουν όμως πολλές επιλογές που μπορούν να δικαιολογηθούν πειστικά. Η αξία μιας μετάφρασης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον σκοπό που υπηρετεί. Σε μια αίθουσα διδασκαλίας, μια δύσκαμπτη και κακογραμμένη μετάφραση μπορεί να έχει χρησιμότητα, επειδή αποδεικνύει στον διδάσκοντα ότι ο μαθητής κατανόησε τη σύνταξη του πρωτοτύπου. Υπάρχουν και δημοσιευμένες μεταφράσεις που λειτουργούν ως βοηθητικά εργαλεία για όσους έχουν μέτρια γνώση της αρχικής γλώσσας και διαβάζουν τα δύο κείμενα παράλληλα. Τέτοιου είδους μεταφράσεις, όμως, δεν μπορούν να προσφέρουν την εμπειρία του πρωτοτύπου. Ολα εξαρτώνται από το είδος του αναγνώστη στον οποίο απευθύνεται το έργο και από την εμπειρία που επιδιώκει να προσφέρει. 

Μετά τη μετάφραση των ομηρικών επών, τι σας έχει διδάξει ο Ομηρος για την ανθρώπινη φύση που δεν είχατε αντιληφθεί όταν ξεκινήσατε; 

Είχα ήδη περάσει πολλά χρόνια διαβάζοντας και διδάσκοντας αυτά τα ποιήματα πριν τα μεταφράσω, οπότε είναι δύσκολο να ανακαλέσω μια εποχή κατά την οποία δεν μάθαινα ήδη από τον Ομηρο. Θα έλεγα, πάντως, ότι τα ομηρικά έπη με δίδαξαν να κατανοώ βαθύτερα πώς το πένθος μπορεί να συνδέεται άρρηκτα με την οργή, αλλά και πόσο σημαντικές είναι οι έννοιες του σεβασμού και της τιμής, τόσο για τους ζωντανούς όσο και για τους νεκρούς. Παράλληλα, μου έδειξαν πόσο πολύτιμοι είναι οι ανθρώπινοι θεσμοί και οι κοινωνικές νόρμες και πόσο εύκολα μπορούν να απειληθούν ή να καταρρεύσουν. 

Υπάρχει κάποια αρχαία ελληνική λέξη που εξακολουθεί να αντιστέκεται στη μετάφραση; 

Αγαπώ ιδιαίτερα τη λέξη «μινυνθάδιος», δηλαδή «αυτός που ζει για λίγο». Τη μεταφράζω ως «short – lived» («βραχύβιος»), επειδή δεν βλέπω κάποιον καλύτερο τρόπο να αποδώσω την ιδέα ενός ανθρώπου που έχει πολύ σύντομη διάρκεια ζωής. Ωστόσο, η αγγλική λέξη εμπεριέχει μια μεταφορά που δεν υπάρχει στο πρωτότυπο. Με γοητεύει επίσης το ρήμα «όλλυμι», το οποίο σημαίνει ταυτόχρονα «χάνω» και «καταστρέφω». Στα αγγλικά δεν υπάρχει κανένα ρήμα που να περιλαμβάνει και τις δύο σημασίες μαζί. 

Υστερα από μια ζωή αφιερωμένη στη μελέτη, τη διδασκαλία και τη μετάφραση της κλασικής γραμματείας, ποια αρχή θεωρείτε σημαντικότερο να διαφυλάξει ο μεταφραστής του 21ου αιώνα; 

Η ποιητική μορφή έχει σημασία. Πολλοί σύγχρονοι μεταφραστές επέλεξαν να αποδώσουν τον έμμετρο λόγο της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας σε πεζό λόγο ή σε ελεύθερο στίχο, μια επιλογή που θεωρώ συζητήσιμη και, από πολλές απόψεις, λυπηρή. Η εμπειρία αυτών των κειμένων στην αρχαιότητα ήταν βαθιά συνδεδεμένη με τον ρυθμό και το μέτρο. Η «Ιλιάδα», η «Οδύσσεια» και το αττικό δράμα ακούγονταν και βιώνονταν διαφορετικά από το κοινό τους. Οταν ο μεταφραστής χρησιμοποιεί ένα παραδοσιακό και σταθερό μέτρο, μπορεί να προσεγγίσει κάτι από αυτή την εμπειρία. Η προσήλωση στην ποιητική μορφή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρχές μου. Δεν είναι όμως η μοναδική.