Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο εργασίας
Οι ηλεκτρονικές συναλλαγές παρουσιάστηκαν ως αυτονόητη πρόοδος. Και πράγματι, προσφέρουν ταχύτητα, ευκολία, διαφάνεια και καλύτερη δυνατότητα ελέγχου της φοροδιαφυγής. Ο πολίτης πληρώνει λογαριασμούς χωρίς ουρές, οι επιχειρήσεις εισπράττουν ταχύτερα και το κράτος αποκτά καλύτερη εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας. Ωστόσο, η ψηφιοποίηση δεν είναι ουδέτερη. Αν σχεδιαστεί αποκλειστικά ως εργαλείο μείωσης του κόστους, μπορεί να μεταφέρει βάρη από τις επιχειρήσεις στους εργαζομένους, από τις τράπεζες στους πελάτες και από το κράτος στους πολίτες.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο τραπεζικός τομέας. Οι τράπεζες ωφελήθηκαν από το e-banking, τις εφαρμογές κινητών και τις ηλεκτρονικές πληρωμές. Εκλεισαν καταστήματα, μείωσαν προσωπικό, περιόρισαν την προσωπική εξυπηρέτηση και μετέφεραν ένα μέρος της εργασίας στον πελάτη, ο οποίος πλέον εκτελεί μόνος του συναλλαγές που παλαιότερα έκανε υπάλληλος. Την ίδια στιγμή, οι προμήθειες και οι χρεώσεις παραμένουν συχνά υψηλές. Ο πολίτης εργάζεται έτσι περισσότερο ως «αυτοεξυπηρετούμενος πελάτης», χωρίς πάντα να απολαμβάνει καλύτερη ή φθηνότερη υπηρεσία.
Ανάλογες επιπτώσεις εμφανίζονται και σε άλλους κλάδους. Στο λιανεμπόριο, τα ταμεία αυτοεξυπηρέτησης μειώνουν την ανάγκη για προσωπικό. Στην εστίαση και στον τουρισμό, οι ηλεκτρονικές πληρωμές επηρεάζουν τα φιλοδωρήματα και τα πραγματικά εισοδήματα. Στα λογιστήρια, στα οικονομικά τμήματα και στις μικρές επιχειρήσεις, τα myDATA, τα POS και τα ψηφιακά παραστατικά αυξάνουν το κόστος συμμόρφωσης και δημιουργούν πίεση διαρκούς ετοιμότητας. Η ψηφιοποίηση δεν καταργεί απλώς τη γραφειοκρατία, τη μετασχηματίζει.
Το ίδιο ισχύει και στο Δημόσιο. Η εύλογη προσδοκία ότι οι ηλεκτρονικές συναλλαγές μειώνουν τη διαφθορά οδήγησε συχνά σε νέες μορφές ψηφιακής γραφειοκρατίας. Διαδικασίες μεταφέρθηκαν στην οθόνη χωρίς να απλοποιηθούν ουσιαστικά. Πληροφοριακά συστήματα σχεδιάστηκαν χωρίς επαρκή συμμετοχή των τελικών χρηστών και των υπαλλήλων που έχουν την ευθύνη παροχής της υπηρεσίας. Ετσι, ο πολίτης συχνά καλείται να λειτουργεί ως λογιστής, τεχνικός υποστήριξης και διαχειριστής των δικών του υποθέσεων.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το myDATA και η διασύνδεση POS και ταμειακών μηχανών, που υπηρετούν τον στόχο της μείωσης της φοροδιαφυγής. Για πολλές μικρές επιχειρήσεις, όμως, συνοδεύτηκαν από πρόσθετο κόστος σε λογισμικό, εξοπλισμό και τεχνική υποστήριξη, καθώς και από διαρκείς προσαρμογές. Παράλληλα, η σχεδόν σε πραγματικό χρόνο διαβίβαση δεδομένων αυξάνει τις απαιτήσεις συμμόρφωσης όταν δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη απλοποίηση διαδικασιών. Αντίστοιχα, οι ηλεκτρονικές δηλώσεις και οι ψηφιακές αιτήσεις μεταφέρουν σημαντικό μέρος της ευθύνης ελέγχου και διόρθωσης στον πολίτη ή στον λογιστή του.
Γι’ αυτό απαιτείται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την ψηφιοποίηση. Καμία σημαντική αλλαγή σε τράπεζες, επιχειρήσεις, δημόσιες υπηρεσίες και πλατφόρμες πληρωμών δεν θα πρέπει να προχωρά χωρίς εκτίμηση των επιπτώσεών της στην εργασία. Απαιτούνται πολιτικές επανεκπαίδευσης και προστασίας των εργαζομένων, καθώς και δικαιότερη κατανομή των κερδών παραγωγικότητας. Παράλληλα, πρέπει να διασφαλίζεται το δικαίωμα προσωπικής εξυπηρέτησης για ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία, πολίτες χωρίς ψηφιακές δεξιότητες και κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών. Τέλος, χρειάζονται σαφή όρια στις τραπεζικές χρεώσεις και ειδική μέριμνα για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις, ώστε να μην επιβαρύνονται δυσανάλογα.
Η ψηφιοποίηση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση της φοροδιαφυγής και στην αύξηση της παραγωγικότητας. Αν όμως τα οφέλη συγκεντρώνονται κυρίως σε τράπεζες, πλατφόρμες και μεγάλες επιχειρήσεις, ενώ το κόστος μεταφέρεται στους εργαζομένους, στους μικρούς επαγγελματίες και στους πολίτες, τότε δεν μιλάμε απλώς για πρόοδο. Μιλάμε για μια νέα μορφή ανισότητας με ψηφιακό πρόσωπο.