Καμία διαφυγή από το εγχειρίδιο τρόμου
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μια ομάδα επιφανών γιατρών από τη Μόσχα, στην πλειονότητά τους Εβραίοι, κατηγορήθηκε ότι σχεδίαζε τη δολοφονία σοβιετικών ηγετών κατ’ εντολή της Δύσης. Οι κατηγορούμενοι αποπέμφθηκαν από τις θέσεις εργασίας τους, συνελήφθησαν και βασανίστηκαν. Ομως μετά τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν το 1953, ο Λαβρέντι Μπέρια – ένας από τους μακροβιότερους επικεφαλής της μυστικής αστυνομίας του Στάλιν, ο οποίος είχε υπό την εποπτεία του το Λαϊκό Κομισαριάτο Εσωτερικών Υποθέσεων (NKVD) την περίοδο 1938-45 και πέρασε δεκαετίες γεμίζοντας τα Γκουλάγκ – έδωσε εντολή να σταματήσει η έρευνα. Οπως αποδείχθηκε, τα είχαν επινοήσει όλα οι υπηρεσίες ασφαλείας.
Το Κρεμλίνο ακολουθεί σήμερα το ίδιο εγχειρίδιο. Ενώ ο νόμος του 2012 περί «ξένων πρακτόρων» εφαρμόστηκε αρχικά σε οργανώσεις που λάμβαναν διεθνή χρηματοδότηση, το πεδίο εφαρμογής του διευρύνθηκε δραματικά μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, το 2022, με την ένδειξη «ξένος πράκτορας» να επιβάλλεται σε οποιονδήποτε κρίνεται ενοχλητικός. Η συγκεκριμένη ταμπέλα συνεπάγεται μια σειρά κυρώσεων, από την απαγόρευση ανάληψης δημόσιου αξιώματος ή παροχής εργασίας που χρηματοδοτείται από το Δημόσιο (όπως η διδασκαλία) έως την υποχρέωση αναγραφής της σε λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Τον περασμένο μήνα, η Δούμα ενέκρινε τη στέρηση βασικών δικαιωμάτων που συνδέονται με την ιδιότητα του πολίτη – συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης σε τραπεζικούς λογαριασμούς και προξενικές υπηρεσίες (όπως η ανανέωση διαβατηρίων) – από Ρώσους που ζουν στο εξωτερικό και αντιμετωπίζουν ποινική δίωξη στη χώρα τους για πολιτικά «αδικήματα», όπως η μη συμμόρφωση με τη νομοθεσία περί ξένων πρακτόρων. Ο πρόεδρος της Δούμας, Βιατσεσλάβ Βολοντίν, αποκάλεσε όσους πλήττονται από τα μέτρα «εκφυλισμένους και προδότες της πατρίδας».
Η επιλογή των λέξεών του ήταν αποκαλυπτική: όχι αντιφρονούντες, αλλά «εκφυλισμένοι». Αλλά η ταμπέλα του «ξένου πράκτορα» είναι ένας μόνο από τους τρόπους με τους οποίους το καθεστώς του Βλαντίμιρ Πούτιν φιμώνει τη διαφωνία. Περισσότεροι από 5.600 άνθρωποι (πιθανότατα πολύ περισσότεροι) αντιμετωπίζουν σήμερα πολιτικά υποκινούμενες διώξεις στη Ρωσία, έναντι λιγότερων από 5.000 μετά τον θάνατο του Στάλιν. (Ο αριθμός αυτός συνέχισε να μειώνεται μετά τη «Μυστική Ομιλία» του Νικήτα Χρουστσόφ, με την οποία κατήγγειλε την προσωπολατρία του Στάλιν.)
Η εκστρατεία καταστολής του Πούτιν αρχίζει να θυμίζει τον Μεγάλο Τρόμο του 1937. Βεβαίως, υπάρχουν πολλά στοιχεία του σταλινισμού που ο Πούτιν δεν έχει αναπαραγάγει πλήρως, αρχής γενομένης από την κλίμακα του συστήματος των Γκουλάγκ. Από μία άποψη, όμως, ο πουτινισμός είναι χειρότερος. Δεν υπάρχει ιδεολογία σήμερα, ούτε κάποιο μεγάλο σχέδιο.
Υπάρχει μόνο ένας άνθρωπος και ο μηχανισμός ασφαλείας του, που αναζητούν τρόπους να διασφαλίσουν επ’ αόριστον την εξουσία τους. Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι ολόκληρη η ρωσική κοινωνία υποτάσσεται στον πουτινισμό. Καταρχάς, τα ποσοστά αποδοχής του Πούτιν μειώνονται. Επιπλέον, ενδείξεις συγκαλυμμένης διαμαρτυρίας βρίσκονται παντού. Δεν υπάρχει βέβαια μαζική κινητοποίηση κατά του πολέμου στην Ουκρανία, ακόμη και ενώ ουκρανικά drones πλήττουν στόχους βαθιά μέσα στη Ρωσία, πόσο μάλλον κατά του καθεστώτος του Πούτιν.
Ομως, οι Ρώσοι έχουν υποστεί αρκετή τυραννία ώστε να γνωρίζουν τι σημαίνει να βρίσκονται στο έλεος των δυνάμεων ασφαλείας, οι οποίες δεν θα σταματήσουν μπροστά σε τίποτα προκειμένου να διατηρήσουν τον έλεγχο. Ακόμη και μια διακριτική αντίσταση στην απαίτηση του Κρεμλίνου για πλήρη παράδοση είναι αρκετή για να εξοργίσει τους κρατούντες και να οδηγήσει σε εντεινόμενη καταστολή.
Τελικά, η μόνη διέξοδος από τον πουτινισμό μπορεί κάλλιστα να αποδειχθεί ίδια με τη διέξοδο από τον σταλινισμό: ο θάνατος του ηγέτη. Πολλοί Ρώσοι ελπίζουν ότι τότε θα εμφανιστεί ένας ηγέτης σαν τον Χρουστσόφ, για να καταγγείλει τα χειρότερα του προηγούμενου καθεστώτος. Ομως η Ρωσία μπορεί επίσης να αποκτήσει έναν Μπέρια, ο οποίος ήταν άμεσα υπεύθυνος για πολλές από τις θηριωδίες του καθεστώτος.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, οι Ρώσοι πρέπει να διασφαλίσουν ότι τα όρια του ολοκληρωτικού ελέγχου θα είναι αδιαμφισβήτητα. Μόνο τότε θα έχει ο νέος ηγέτης κίνητρο να διαλύσει τα συστήματα καταστολής που βρίσκονται σήμερα σε ισχύ, όπως ακριβώς άρχισε να διαλύει ο Μπέρια, στο σύντομο διάστημα μεταξύ του θανάτου του Στάλιν και της δικής του πτώσης, το σύστημα των Γκουλάγκ που είχε περάσει την καριέρα του χτίζοντας.
Η Nina L. Khrushcheva, δισεγγονή του πρώην ηγέτη της ΕΣΣΔ Νικίτα Χρουστσόφ, είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης.