Ενας καλός άνθρωπος

Εχουν ήδη γραφτεί και θα γραφτούν πολλά για τον Στέφανο Μάνο. Για το πόσα πράγματα έκανε, για πόσα δικαιώθηκε εκ των υστέρων. Και, καλοπροαίρετα τις περισσότερες φορές, για τα «ελαττώματά» του. Την επιμονή, την προσήλωσή του στις απόψεις του, την «ξεροκεφαλιά» του, η οποία για κάποιους τον αδίκησε γιατί θα μπορούσε να κάνει περισσότερα πράγματα αν ήταν πιο «ευέλικτος», πιο «πολιτικός».

Είναι ωραίο να ακούς επαίνους και καλά λόγια για ένα άνθρωπο που αγαπούσες κι εκτιμούσες πολύ. Είναι, όμως, αυτή η αγάπη και η εκτίμηση που σε κάνουν να νιώθεις ότι το πιο σημαντικό δεν έχει ειπωθεί και ότι έχεις επομένως υποχρέωση να μην πενθείς σιωπηλά, αλλά να το πεις εσύ.

Το αντικειμενικά μεγάλο μέγεθος του έργου του Μάνου έχει επισκιάσει, κατά κάποιο τρόπο, τον πυρήνα του. Υμνούνται η ευφυΐα, η αποτελεσματικότητα και οι ικανότητές του και παραβλέπεται το κίνητρο. Το ότι όλα όσα έκανε τα έκανε γιατί επιδίωκε το καλό για τους ανθρώπους. Και η πίστη και η εμμονή στις απόψεις του κάνει πολλούς να μην ασχολούνται με τις ίδιες τις απόψεις. Αλλά ο Μάνος δεν έκανε όλα όσα έκανε γιατί ήταν εργασιομανής – δεν ήταν άλλωστε. Τα έκανε γιατί ήθελε να δει το καλό να πραγματοποιείται, να μη μένει στη θεωρία, να βελτιώνει πραγματικά τις ζωές των ανθρώπων. Και υπεράσπιζε με πάθος τις ιδέες του γιατί πίστευε στην Ελευθερία, στη Δικαιοσύνη, στο Καλό, για το οποίο είχε στέρεα και ισχυρή πεποίθηση. Είναι αστείο να αποκαλείται «άκαμπτος» ένας άνθρωπος του οποίου το μυαλό, ακόμη κι όταν τα υπόλοιπα όργανά του άρχισαν να εγκαταλείπουν τη μάχη, λειτουργούσε με εφηβική ανοιχτωσιά, γρήγορο και έτοιμο να δεχτεί νέα γνώση και ιδέες, να αλλάξει. Δεν ήταν αυτός άκαμπτος, άκαμπτο ήταν το πλαίσιο των αρχών του. Επί 28 χρόνια βρέθηκα δίπλα του σε όλες του τις πολιτικές στιγμές – και σε πολλές προσωπικές. Κάποιες φορές είχε απογοητευτεί, είχε αισθανθεί αδικημένος ή είχε σκεφτεί ότι έπρεπε ίσως να κάνει τα πράγματα με άλλο τρόπο. Βεβαιώνω, όμως, ότι ούτε μια στιγμή δεν σκέφτηκε να τα κάνει με άλλους όρους, να γίνει ηθικά σχετικιστής για να πετύχει συνολικά καλύτερο αποτέλεσμα. Αυτό εκλαμβανόταν συχνά ως ξεροκεφαλιά, αλλά ήταν απλώς συνέπεια σε αρχές και αξίες. Αλλωστε, όποτε προσδιόρισε ο ίδιος τον φιλελευθερισμό του, δεν αναφέρθηκε σε «πρακτικά» ζητήματα, «αποτελέσματα», σε επιδερμικά τσιτάτα για «ιδιωτικοποίηση», «απορρύθμιση» και άλλα τέτοια απλοϊκά, αλλά στην αξία του Ανθρώπου, στην Ελευθερία, στο Κράτος Δικαίου και στην τήρηση των Νόμων. Και ό,τι έκανε στη ζωή του το έκανε με οδηγό ιδέες και αξίες. Δεν ήταν «πρακτικός», ήθελε να κάνει πράξη τις αξίες και τις ιδέες του κι αυτό δεν είναι το ίδιο πράγμα, προϋποθέτει ότι υπάρχουν αξίες και ιδέες.

Ο Μάνος δεν μπήκε στην πολιτική για να γίνει κάτι. Από μικρό παιδί ήταν κάτι – και το ήξερε. Μπήκε για να κάνει κάτι. Μπήκε γιατί είχε πολύ συγκεκριμένη και εντατικά καλλιεργημένη πεποίθηση για το τι είναι σωστό και δίκαιο και ήθελε να το κάνει. Και να το κάνει χωρίς εκπτώσεις στις αρχές του, κι ας τον έλεγαν κάποιοι «ξεροκέφαλο». Αλλωστε διασκέδαζε με τον χαρακτηρισμό, γιατί μέσα του αυτός ήξερε τι πραγματικά είναι. Πολλά, λοιπόν, λέγονται τώρα για το τι έκανε στη ζωή του ο Στέφανος Μάνος, και καλώς λέγονται, άλλωστε αρκούν για να καταταχθεί στους κορυφαίους πολιτικούς μας. Την ώρα όμως του αποχαιρετισμού, την ώρα που τελειώνει η ύπαρξη, το «είναι» του ανθρώπου, πιο ταιριαστό είναι να λεχθεί τι «ήταν» αυτός ο άνθρωπος, όχι απλώς τι έκανε. Κι ο Μάνος ήταν ένας καλός, ακέραιος, δίκαιος άνθρωπος. Η σημαντικότερη παρακαταθήκη του, το σπουδαίο παράδειγμα που αφήνει, δεν είναι το έργο του, αλλά ο τρόπος που έζησε και πολιτεύτηκε. Με εντιμότητα, αξιοπρέπεια, ήθος. Με ιδέες, αξίες και αρχές που δεν έβαλε ποτέ στο ζύγι.

Αντίο Στέφανε. Είμαι ευτυχής που σε γνώρισα.

Ο Αντύπας Καρίπογλου είναι δικηγόρος