Εύβοια: Summer camp για… να μάθουν τη Σφυριχτή Γλώσσα
Σκαρφαλωμένο σε μια κοιλάδα ανάμεσα στις κορυφές του όρους Οχη, λίγο πριν από το Κάβο Ντόρο, βρίσκεται ο Αντιάς. Ενα απομακρυσμένο ορεινό χωριό της Εύβοιας που στην απογραφή του 2011 είχε μόλις 59 κατοίκους. Στα σοκάκια του, όπου άλλοτε άνθιζε μια ζωντανή κοινωνία γεμάτη παιδιά, αγροτική ζωή, καφενεία και πανηγύρια, επιβιώνει, ακόμη, μια αρχέγονη γλώσσα με την οποία συνεννοούνται μεταξύ τους οι λιγοστοί κάτοικοι του χωριού: Η Σφυριχτή Γλώσσα του Αντιά. Μια πλήρως αναπτυγμένη γλώσσα που χρησιμοποιεί σφυρίγματα αντί για λέξεις, ένα μοναδικό είδος επικοινωνίας που έχει ενταχθεί στο Εθνικό Ευρετήριο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
Σε λίγες ημέρες και για μία εβδομάδα στον Αντιά διοργανώνεται… summer camp με δωρεάν μαθήματα Σφυριχτής Γλώσσας για όσους θέλουν να έρθουν σε επαφή με αυτό το ιδιαίτερο κομμάτι της τοπικής παράδοσης. Εκτός από τα μαθήματα, το πρόγραμμα περιλαμβάνει συζητήσεις, γλέντι, προβολές ντοκιμαντέρ, παρουσιάσεις και εκδρομές στις γύρω περιοχές για μία γνωριμία με την περιοχή του Καφηρέα.
Η Σφυριχτή Γλώσσα του Αντιά είναι μία από τις 12 ανάλογες γλώσσες που εντοπίζονται σε παγκόσμιο επίπεδο, οι περισσότερες εκ των οποίων, αν και χρησιμεύουν στην καθημερινή ζωή, κινδυνεύουν με εξαφάνιση. Για τον λόγο αυτό και διαπιστώνοντας ότι ο αριθμός των σφυριχτών ολοένα και λιγόστευε, μια μικρή ομάδα ανθρώπων με πρωτεργάτη τον απόδημο Αντιώτη Παναγιώτη Τζαναβάρη, έπειτα από συντονισμένες προσπάθειες, ίδρυσαν τον Αύγουστο του 2010 τον Πολιτιστικό Σύλλογο Απανταχού Αντιωτών ο Αντιάς (antias.kafereas@gmail.com), με κύριο στόχο τη διάσωση και τη διάδοση της Σφυριχτής τους Γλώσσας.
Με πρωτοβουλία του συλλόγου διοργανώνεται η πρωτότυπη θερινή κατασκήνωση στο χωριό. Από τις 22 μέχρι τις 30 Αυγούστου ή για όσες μέρες το επιθυμούν μέσα σε αυτό το διάστημα, οι συμμετέχοντες θα κατασκηνώνουν στο παλιό Δημοτικό Σχολείο Αντιών ή θα παραβρίσκονται ως επισκέπτες στις καθημερινές εκδηλώσεις – θα μάθουν να επικοινωνούν σφυρίζοντας, θα λάβουν μέρος στην παρασκευή τοπικών γευμάτων και θα γίνουν ένα με τη ζωή του χωριού ανακαλύπτοντας την ιστορία, τις τοποθεσίες, και τους ανθρώπους της περιοχής.
Η ιδιαιτερότητά της
Οπως έχει επισημάνει ο Παναγιώτης Τζαναβάρης, «στη Σφυριχτή Γλώσσα τους οι Αντιώτες αποδίδουν σχεδόν κάθε γράμμα και κάθε συλλαβή με διαφορετικό ήχο σφυρίγματος, τη σφυριά, όπως λέγεται. Η Σφυριχτή Γλώσσα διατηρεί ακόμα και τον τονισμό. Ετσι, λέξεις που στην καθομιλουμένη διαφέρουν μόνο στον τονισμό (π.χ. πότε-ποτέ) αποδίδονται και στη Σφυριχτή Γλώσσα με διαφορετικό τονισμό. Η Σφυριχτή Γλώσσα του Αντιά έχει μία ακόμα ιδιαιτερότητα έναντι των άλλων γνωστών σφυριχτών γλωσσών διεθνώς, καθώς βασίζεται στην εκτεταμένη χρήση των φθόγγων του ελληνικού αλφάβητου. Οι Αντιώτες σφυριχτές δηλαδή, χρησιμοποιούν όλους τους φωνηεντικούς φθόγγους (α, ε, ο, ι, ου) και τους περισσότερους συμφωνικούς (γ, δ, ζ, θ, κ, λ, μ, ν, ξ, π, ρ, σ, τ, φ, ψ)».
Η εκμάθηση της γλώσσας γίνεται σε δύο φάσεις: «Κατά την πρώτη, πρέπει ο ενδιαφερόμενος να μάθει να σφυρίζει με τον απαιτούμενο τρόπο. Από τη στιγμή αυτή και ανάλογα με τη δεξιότητα που έχει, θα χρειαστούν 12 έως 20 ημίωρα μαθήματα από έμπειρο δάσκαλο. Στα πρώτα μαθήματα, ο δάσκαλος δείχνει στον μαθητή πώς θα χρησιμοποιήσει τον φάρυγγα, τη γλώσσα, τα δόντια και τα χείλη του, προκειμένου να επιτυγχάνεται η διαφοροποίηση των ήχων του τονισμού και του μουσικού τόνου της σφυριάς. Κατόπιν, ο μαθητής προσπαθεί να σφυρίξει φωνηεντικούς φθόγγους, μετά μικρές λέξεις και στη συνέχεια προτάσεις».
«Τα στάδια εξέλιξης είναι άγνωστα»
Είναι άγνωστο το πότε ακριβώς και από ποιους επινοήθηκε η Σφυριχτή Γλώσσα του Αντιά. Οι επικρατέστερες εκδοχές τοποθετούν τη δημιουργία της στους αρχαίους χρόνους. Σύμφωνα με τους ντόπιους, υπάρχουν τρία πιθανά σενάρια για την προέλευσή της, χωρίς όμως τεκμηρίωση – είναι απόψεις που πέρασαν από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά. Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, ο Ξέρξης, πριν επιτεθεί στη Σαλαμίνα, είχε στρατοπεδεύσει στο φυσικό λιμάνι που υπάρχει στη θέση Καστρί της Καρυστίας, όπου είχε αφήσει οπισθοφυλακή, την οποία και εγκατέλειψε μετά τη συντριβή του. Για την ασφάλειά τους, οι άνθρωποι αυτοί μετακινήθηκαν εσωτερικά και επέλεξαν να εγκατασταθούν στη θέση όπου σήμερα είναι ο Αντιάς, αναπτύσσοντας έναν τρόπο επικοινωνίας με σφυρίγματα, ώστε να μην αντιλαμβάνονται οι άλλοι ούτε τα λεγόμενά τους ούτε και την ακριβή θέση τους. «Αλλη εικασία για την προέλευση της Σφυριχτής Γλώσσας, είναι ο διορισμός στην αρχαία Αθήνα σφυριχτών από τον Αντιά στις κορυφές των βουνών, με καθήκον να στέλνουν σήμα σε περίπτωση επίθεσης. Η τρίτη εκδοχή ανάγει την επινόηση αυτού του τρόπου επικοινωνίας στους βυζαντινούς χρόνους και στην ανάγκη έγκαιρης ειδοποίησης για τυχόν πειρατικές επιδρομές», λέει ο κ. Τζαναβάρης, ο οποίος σημειώνει πως «άγνωστα είναι επίσης τα διαφορετικά στάδια εξέλιξης που πέρασε αυτή η μορφή επικοινωνίας κατά τη διαδικασία προσαρμογής της στις αλλαγές της ελληνικής γλώσσας».
Ωστόσο, η Σφυριχτή Γλώσσα είναι χωρίς αμφιβολία άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μορφολογία της περιοχής. Γεωργοί, κτηνοτρόφοι και κυνηγοί, οι κάτοικοι των Αντιών περνούσαν ολόκληρη τη μέρα τους στην ύπαιθρο και στις κορυφές των βουνών – έτσι μετέφεραν μηνύματα σε πολύ μακρινές αποστάσεις, από κορυφή σε κορυφή, σε λίγα λεπτά. Σύμφωνα με όσους έχουν μελετήσει τη γλώσσα, ο διαπεραστικός ήχος του σφυρίγματος μεταφέρει την πληροφορία έως και τέσσερα χιλιόμετρα μακριά, με αποτέλεσμα να καθίσταται ιδανικός για άμεση επικοινωνία, ειδικά σε περίπτωση κινδύνου.
Σήμερα, που η τεχνολογία έχει κάνει την επικοινωνία σχεδόν στιγμιαία, η Σφυριχτή Γλώσσα των Αντιών δεν έχει πλέον την πρακτική χρησιμότητα που είχε κάποτε. Παραμένει, όμως, ένα μοναδικό κομμάτι της ιστορίας του χωριού και μια παράδοση που οι άνθρωποί του προσπαθούν να μην αφήσουν να χαθεί.