«Φρένο» στην υπερθέρμανση του πλανήτη μέσω ψεκασμών – Διχάζει το σχέδιο αμερικανο-ισραηλινής εταιρείας

Μπορεί μια τεχνολογία που ψεκάζει την ατμόσφαιρα με μικροσκοπικά σωματίδια να αποτελέσει λύση στην υπερθέρμανση του πλανήτη; Μια ισραηλινοαμερικανική εταιρεία υποστηρίζει ότι ίσως μπορεί να προσφέρει ένα νέο «όπλο» απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Οι επιστήμονες, ωστόσο, προειδοποιούν ότι το εγχείρημα κρύβει σοβαρούς και απρόβλεπτους κινδύνους.

Όπως αναφέρει το CNN η Stardust Solutions, εταιρεία που ιδρύθηκε το 2023 από δύο πρώην πυρηνικούς φυσικούς της ισραηλινής κυβέρνησης, συμμετέχει στην κούρσα για την ανάπτυξη της λεγόμενης ηλιακής γεωμηχανικής (solar geoengineering), μιας αμφιλεγόμενης τεχνολογίας που έχει ως στόχο να μειώσει τεχνητά τη θερμοκρασία της Γης περιορίζοντας την ποσότητα της ηλιακής ενέργειας που φτάνει στην επιφάνειά της.

Η βασική ιδέα είναι σχετικά απλή: μικροσκοπικά σωματίδια θα απελευθερώνονται στη στρατόσφαιρα, από αεροσκάφη μεγάλου ύψους ή αερόστατα, ώστε να αντανακλούν μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας πίσω στο Διάστημα.

Από τα ηφαίστεια στην τεχνητή ψύξη

Σύμφωνα με το CNN η μέθοδος βασίζεται σε ένα φυσικό φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί πολλές φορές μετά από μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις.

Όταν ένα ηφαίστειο εκτοξεύει μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του θείου στην ατμόσφαιρα, δημιουργούνται σωματίδια που μπορούν να περιορίσουν προσωρινά την ηλιακή ακτινοβολία που φτάνει στη Γη. Η έκρηξη του όρους Πινατούμπο στις Φιλιππίνες το 1991 προκάλεσε παγκόσμια πτώση της θερμοκρασίας κατά περίπου 0,5 βαθμούς Κελσίου για περισσότερο από έναν χρόνο.

Η ηλιακή γεωμηχανική επιχειρεί ουσιαστικά να μιμηθεί αυτό το φαινόμενο, αλλά με ελεγχόμενο και τεχνητό τρόπο.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Stardust, Γιανάι Γεντβάμπ, υποστηρίζει ότι η τεχνολογία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα «κρίσιμο εργαλείο» για τις κυβερνήσεις, καθώς η παγκόσμια θερμοκρασία αυξάνεται και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται ολοένα πιο έντονες.

Παράλληλα, ωστόσο, αναγνωρίζει ότι δεν πρόκειται για «μαγική λύση» ούτε μπορεί να αντικαταστήσει τη μείωση των εκπομπών και την αντιμετώπιση των αιτιών της κλιματικής αλλαγής.

Τα σωματίδια από πυρίτιο και κελύφη αυγών

Η Stardust έχει επιλέξει να μην επικεντρωθεί στο διοξείδιο του θείου, το οποίο αποτελεί την πιο συνηθισμένη επιλογή στις σχετικές έρευνες, λόγω των πιθανών επιπτώσεών του, μεταξύ άλλων στην όξινη βροχή και στο στρώμα του όζοντος.

Αντί αυτού, η εταιρεία έχει αναπτύξει δύο διαφορετικά είδη σωματιδίων.

Το πρώτο βασίζεται σε άμορφο διοξείδιο του πυριτίου, μια ουσία που χρησιμοποιείται ευρέως ως αντισυσσωματικό πρόσθετο σε τρόφιμα, οδοντόκρεμες και καλλυντικά, σύμφωνα με το CNN.

Το δεύτερο αποτελείται από ανθρακικό ασβέστιο, το βασικό συστατικό των κελυφών των αυγών, το οποίο περιβάλλεται από ένα περίβλημα άμορφου διοξειδίου του πυριτίου.

Σύμφωνα με τον Γεντβάμπ, πρόκειται για ουσίες που απαντώνται στη φύση και χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως. Η εταιρεία υποστηρίζει ότι ο σχεδιασμός των σωματιδίων της έχει γίνει με γνώμονα τον περιορισμό των κινδύνων.

Η Stardust εκτιμά ότι κάθε ένα εκατομμύριο τόνοι σωματιδίων θα μπορούσαν να προκαλέσουν ψύξη περίπου 0,5 βαθμών Κελσίου, με την ποσότητα αυτή να χρειάζεται ανανέωση κάθε χρόνο. Το κόστος κάθε τέτοιας ανάπτυξης υπολογίζεται περίπου στα 10 δισεκατομμύρια δολάρια.

Οι φόβοι των επιστημόνων

Το εγχείρημα, όμως, προκαλεί έντονο προβληματισμό στην επιστημονική κοινότητα.

Οι επικριτές της ηλιακής γεωμηχανικής προειδοποιούν ότι η παρέμβαση στην ατμόσφαιρα και στο κλιματικό σύστημα μπορεί να έχει συνέπειες που σήμερα δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν με ακρίβεια.

Ο Ρέιμοντ Πιερχάμπερτ, καθηγητής Πλανητικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υποστηρίζει ότι όταν διακυβεύεται το μέλλον ολόκληρου του πλανήτη, τα οικονομικά συμφέροντα ιδιωτικών επενδυτών δεν θα πρέπει να επηρεάζουν τις αποφάσεις για το αν και πώς θα εφαρμοστεί μια τέτοια τεχνολογία.

Ανάλογες ανησυχίες εκφράζει και ο Ντέιβιντ Κιθ, καθηγητής Γεωφυσικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο και ένας από τους γνωστότερους ερευνητές της ηλιακής γεωμηχανικής.

Ο ίδιος θεωρεί υπερβολικό τον ισχυρισμό ότι τα σωματίδια της Stardust είναι αποδεδειγμένα ασφαλέστερα από το διοξείδιο του θείου. Μεταξύ των πιθανών κινδύνων είναι και το λεγόμενο «hitchhiker hypothesis», σύμφωνα με το οποίο σωματίδια που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα μπορεί να προσροφήσουν μέταλλα ή άλλες ουσίες και στη συνέχεια να εισέλθουν στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω της αναπνοής.

Το μεγάλο άγνωστο της κλιματικής παρέμβασης

Μέχρι σήμερα, η Stardust έχει περιορίσει τις δοκιμές της στο εργαστήριο. Το επόμενο βήμα θα ήταν η πραγματοποίηση πειραμάτων σε εξωτερικό περιβάλλον, κάτι που αναμένεται να προκαλέσει νέες αντιδράσεις.

Ανάλογα εγχειρήματα έχουν αντιμετωπίσει έντονες αντιδράσεις στο παρελθόν. Σχέδια ερευνητών του Χάρβαρντ για δοκιμαστικές πτήσεις στη Σουηδική Αρκτική εγκαταλείφθηκαν το 2021 μετά τις αντιδράσεις της τοπικής κοινωνίας. Το 2022, πείραμα της αμερικανικής startup Make Sunsets στο Μεξικό προκάλεσε επίσης αντιδράσεις και οδήγησε τη χώρα στην απαγόρευση πειραμάτων ηλιακής γεωμηχανικής.

Η Stardust δηλώνει ότι θα πραγματοποιήσει δοκιμές σε εξωτερικό περιβάλλον μόνο υπό την εποπτεία και την άμεση καθοδήγηση κυβερνήσεων, ξεκινώντας από πολύ μικρή κλίμακα και με σαφή κριτήρια αξιολόγησης.

Ο κίνδυνος της «απότομης θέρμανσης»

Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους των επιστημόνων αφορά το λεγόμενο «termination shock», δηλαδή την απότομη αύξηση της θερμοκρασίας σε περίπτωση που μια τέτοια τεχνολογία εφαρμοστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και στη συνέχεια διακοπεί ξαφνικά.

Η ανησυχία είναι ότι, αφού η ηλιακή γεωμηχανική θα αντισταθμίζει προσωρινά μέρος της υπερθέρμανσης που προκαλούν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, μια ξαφνική διακοπή θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολύ γρήγορη και έντονη άνοδο της θερμοκρασίας μέσα σε λίγα μόλις χρόνια.

Η Stardust υποστηρίζει ότι τα σωματίδιά της παραμένουν στην ατμόσφαιρα περίπου έναν χρόνο και ότι η ένταση της παρέμβασης θα μπορεί να αυξάνεται ή να μειώνεται σταδιακά, περιορίζοντας έτσι τον συγκεκριμένο κίνδυνο.

Ωστόσο, μια πρόσφατη μελέτη έκανε λόγο για «βαθιά συστημική αβεβαιότητα» και για τον κίνδυνο η τεχνολογία να αποσταθεροποιήσει περαιτέρω το παγκόσμιο κλιματικό σύστημα.

Ποιος αποφασίζει για τον πλανήτη;

Πέρα από τους επιστημονικούς κινδύνους, η ηλιακή γεωμηχανική εγείρει και ένα τεράστιο ηθικό και πολιτικό ερώτημα: ποιος θα έχει το δικαίωμα να αποφασίσει αν θα αλλάξει τεχνητά το κλίμα της Γης;

Οι επιπτώσεις δεν θα είναι απαραίτητα ίδιες σε όλες τις περιοχές. Μια παρέμβαση που θα μπορούσε να περιορίσει τις θερμοκρασίες σε μία χώρα ενδέχεται να επηρεάσει τις βροχοπτώσεις ή τους μουσώνες σε μια άλλη, με άμεσες συνέπειες για τη γεωργία και την παραγωγή τροφίμων.

Παράλληλα, υπάρχει ο φόβος ότι πλούσιες χώρες ή ιδιώτες επενδυτές θα αποκτήσουν δυσανάλογη επιρροή σε μια τεχνολογία που αφορά ολόκληρο τον πλανήτη.

Και υπάρχει ένας ακόμη κίνδυνος: η προοπτική μιας τεχνητής «ψύξης» της Γης να χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι για να καθυστερήσει η πραγματική αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, δηλαδή η δραστική μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων.

Η Stardust απορρίπτει την ιδέα ότι η τεχνολογία θα μπορούσε να αντικαταστήσει τη μείωση των εκπομπών. Υποστηρίζει, όμως, ότι η ηλιακή γεωμηχανική μπορεί να «αγοράσει χρόνο» για την ανθρωπότητα, προσφέροντας στις κυβερνήσεις μια επιπλέον επιλογή καθώς οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται ολοένα πιο σοβαρές.

Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν η ανθρωπότητα μπορεί να «σβήσει» μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας. Είναι αν θα τολμήσει ποτέ να το κάνει — και αν θα γνωρίζει πραγματικά τις συνέπειες πριν πατήσει το κουμπί.