Το ηθικό πλεονέκτημα της Δεξιάς
Ποιος διαθέτει το ηθικό πλεονέκτημα στην πολιτική; Η κυρίαρχη αντίληψη θέλει την Aριστερά να το κατέχει σχεδόν αυτονόητα, καθώς συνδέεται με την κοινωνική δικαιοσύνη και την υπεράσπιση των πιο αδύναμων. Ωστόσο, σε ένα από τα επιδραστικότερα βιβλία της σύγχρονης ηθικής ψυχολογίας, το The Righteous Mind (2012), ο κοινωνικός ψυχολόγος Jonathan Haidt υποστηρίζει ότι το ηθικό πλεονέκτημα ενδέχεται να βρίσκεται περισσότερο στη Δεξιά παρά στην Αριστερά. Η θέση αυτή εξηγεί γιατί κόμματα με φαινομενικά ισχυρότερα επιχειρήματα χάνουν εκλογές, καθώς και γιατί ηγέτες τόσο ανόμοιοι όσο ο σοσιαλιστής Ανδρέας Παπανδρέου και ο Ντόναλντ Τραμπ μοιράζονται μια κοινή συνταγή επιτυχίας.
Η ηθική ψυχολογία δεν μελετά τι είναι ηθικά ορθό, αλλά πώς οι άνθρωποι σχηματίζουν τις ηθικές τους κρίσεις: ποιες διαισθήσεις και ποια συναισθήματα διαμορφώνουν την αίσθηση του σωστού και του λάθους. Η προσέγγιση αυτή είναι περιγραφική και όχι κανονιστική. Δεν μας λέει, επομένως, ποια παράταξη έχει πράγματι ηθικά δίκιο, αλλά πώς καθεμιά απευθύνεται στις ηθικές διαισθήσεις των πολιτών.
Δύο ιδέες στηρίζουν όλη τη σκέψη του Haidt. Η πρώτη είναι ότι η ηθική κρίση είναι κατά βάση διαισθητική. Ο Haidt την παρομοιάζει με έναν ελέφαντα και τον αναβάτη του: ο ελέφαντας είναι το συναίσθημα και η διαίσθηση, που κινούνται αυτόματα και ακαριαία, ενώ ο αναβάτης είναι η λογική, που τις περισσότερες φορές δεν οδηγεί αλλά απλώς δικαιολογεί εκ των υστέρων την πορεία του ελέφαντα. Πρώτα αισθανόμαστε ότι κάτι είναι σωστό ή λάθος και ύστερα επιστρατεύουμε επιχειρήματα για να το στηρίξουμε. Η δεύτερη ιδέα είναι ότι η ηθική δεν εξαντλείται στη βλάβη και τη δικαιοσύνη, αλλά απλώνεται σε ένα ευρύτερο φάσμα θεμελίων.
Τη δεύτερη αυτή ιδέα συστηματοποιεί η θεωρία των ηθικών θεμελίων, την οποία ο Haidt ανέπτυξε με τους συνεργάτες του βάσει εκτεταμένων διαπολιτισμικών ερευνών. Σύμφωνα με αυτή, οι ηθικές κρίσεις δεν ανάγονται σε μία μόνο αρχή, αλλά σε έξι διακριτά θεμέλια-δίπολα: φροντίδα/βλάβη, δικαιοσύνη/εξαπάτηση, ελευθερία/καταπίεση, αφοσίωση/προδοσία, αυθεντία/ανατροπή και αγνότητα/βεβήλωση.
(…) Ο Haidt και οι συνεργάτες του κατασκεύασαν ένα ερωτηματολόγιο ηθικών θεμελίων και το χορήγησαν, μέσα από τον ιστότοπο YourMorals.org, σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε πολλές χώρες. Ζητώντας από τους συμμετέχοντες να αξιολογήσουν πόσο βαρύνουν για αυτούς ζητήματα όπως ο πόνος ενός ανθρώπου ή η προδοσία της ομάδας, οι ερευνητές αποτύπωσαν το «ηθικό προφίλ» προοδευτικών και συντηρητικών σε όλες τις κοινωνίες που εξέτασαν.
Το κρίσιμο εύρημα είναι η ασυμμετρία ανάμεσα σε προοδευτικούς και συντηρητικούς. Οι πρώτοι εμφανίζουν υψηλές τιμές κυρίως στα εξατομικευτικά θεμέλια, ιδίως στη φροντίδα και τη δικαιοσύνη, ενώ οι δεύτεροι σχετικά ομοιόμορφες και στα έξι. Σε αυτό συνίσταται το «ηθικό πλεονέκτημα» της Δεξιάς: όχι σε κάποια ηθική ανωτερότητα, αλλά στο ότι ο συντηρητικός λόγος ενεργοποιεί ολόκληρο το ηθικό φάσμα, ενώ ο προοδευτικός μόνο ένα μέρος του. Ο ίδιος ο Haidt το αποδίδει με μια γαστρονομική παρομοίωση: τα θεμέλια είναι σαν γευστικοί κάλυκες. Οπως μια κουζίνα που παίζει μόνο με το γλυκό και το αλμυρό δύσκολα συναγωνίζεται όποια αξιοποιεί όλες τις γεύσεις, ο πολιτικός λόγος που απευθύνεται σε λίγα θεμέλια αφήνει τους υπόλοιπους ηθικούς «υποδοχείς» ανενεργούς, διαθέσιμους στον πρώτο αντίπαλο που θα τους αγγίξει.
Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Το κείμενο αυτό είναι απόσπασμα άρθρου του που δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού ΤΑ ΝΕΑ / Ιnt. (www.tanea.gr)