Μαργαρίτα Παπανδρέου: Τα δικαιώματα των γυναικών, η υπαρξιακή υπογραφή της

Συγκίνηση και άπειρες εκδηλώσεις σεβασμού, θαυμασμού και ευγνωμοσύνης από γυναίκες όπου γης προκάλεσε ο θάνατος της Μαργαρίτας Παπανδρέου, στις 18 Σεπτεμβρίου, λίγες μόλις ημέρες πριν γιορτάσει τα 103 χρόνια της, στις 30/9/2026. Τα διθυραμβικά σχόλια για τη δράση της και την προσφορά της στην υπόθεση των δικαιωμάτων των γυναικών και της ισότητας των φύλων κατακλύζουν τον Τύπο και όλα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και όχι μόνο στην Ελλάδα. Η Μαργαρίτα ήταν μια μεγάλη διεθνής προσωπικότητα, με κύρος που υπερέβαινε κατά πολύ τα εθνικά μας σύνορα, αλλά και τη βαλκανική καχυποψία απέναντι σε κάθε άξια γυναίκα.

Τα δικαιώματα των γυναικών και η ουσιαστική έμφυλη ισότητα, μέσα σε έναν κόσμο ειρήνης και ευημερίας για όλους, ήταν η υπαρξιακή υπογραφή της Μαργαρίτας Παπανδρέου, το όραμα και η αποστολή τής ζωής της. Ενας άνθρωπος ακέραιος, ευγενής, προσηνής και ευπροσήγορος. Μια γυναίκα με υψηλά ιδεώδη, θάρρος και ψυχική δύναμη, ώστε να υπερβαίνει με αξιοπρέπεια τις αναπόφευκτες καταιγίδες της ζωής.

Τα μηνύματα έρχονται από κάθε γωνιά της Ελλάδας, γιατί δεν υπάρχει χωριό που να μην επισκέφτηκε ή πρόβλημα γυναικών, επαγγελματικό, κοινωνικό, προσωπικό, που να μην την ενδιέφερε. Η ικανότητά της στην οργάνωση των γυναικών και στον επιμερισμό καθηκόντων ήταν εκπληκτική. Η συλλογική δουλειά και οι κοινοί αγώνες δημιούργησαν πανελλαδικά ισχυρούς δεσμούς μεταξύ των γυναικών, συναινέσεις και αξέχαστες αναμνήσεις. Οταν το 2002, ως πρόεδρος της Επιτροπής Γυναικών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου επισκέφτηκα τα Πομακοχώρια και τα μειονοτικά χωριά της Θράκης, οι γυναίκες μού μιλούσαν και με ρωτούσαν για τη Μαργαρίτα.

Κανένας και καμία δεν μπορούν να αμφισβητήσουν τη συμβολή της στις μεγάλες θεσμικές αλλαγές που απάλλαξαν την Ελλάδα από τα κατάλοιπα της οθωμανικής κουλτούρας, διάχυτα στις αντιλήψεις και στα κοινωνικά στερεότυπα. Οι αλλαγές στο Αστικό και Ποινικό Δίκαιο από τις κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ και όλες οι μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1980 φέρουν τη σφραγίδα του φεμινιστικού κινήματος, μαζί με την επιρροή που άσκησε η Μαργαρίτα Παπανδρέου, δίνοντας ουσιαστική και μοναδική αξία στον τίτλο της πρώτης κυρίας, όσο καμία άλλη σύζυγος πρωθυπουργού.

Ωστόσο, το όραμα και η δράση της Μαργαρίτας δεν περιορίστηκαν μόνο στην Ελλάδα. Η συμμετοχή της σε διεθνείς πρωτοβουλίες και κινήματα, οι ομιλίες της στις συνδιασκέψεις του ΟΗΕ και οι πολιτικές της παρεμβάσεις την ανέδειξαν σε παγκόσμια ηγέτιδα του φεμινιστικού και ειρηνιστικού κινήματος. Διέθετε βαθιά αντίληψη και κατανόηση των διεθνών προβλημάτων και της ανάγκης επίλυσης των διενέξεων με διάλογο και ειρηνικά μέσα. Κατακεραύνωνε την πατριαρχία και τον μιλιταρισμό, τη φτώχεια και τη βία κατά των γυναικών, τον ρατσισμό και την απάνθρωπη μεταχείριση. Ζήτησε από τον ΟΗΕ να δημιουργηθούν δομές για συναντήσεις γυναικών από αντιμαχόμενες πλευρές, για την επίλυση των διενέξεων, γιατί η Μαργαρίτα γνώριζε τη διαπραγματευτική ικανότητα των γυναικών και την ενισχυμένη ενσυναίσθηση που διαθέτουν.

Κορυφαία στιγμή υπήρξε η δημιουργία της ελληνοτουρκικής οργάνωσης WinPeace, αμέσως μετά την κρίση στα Ιμια (1996), με πρωτοβουλία της Μαργαρίτας και της δημοσιογράφου, συγγραφέως και ακτιβίστριας Zeynep Oral, με στόχο την αμοιβαία κατανόηση, την ειρήνη και τη συνεργασία. Αυτή η θαυμάσια πρωτοβουλία ενέπνευσε και μένα να ξεκινήσω διδακτορική έρευνα, υπό την εποπτεία του καθηγητή Θάνου Βερέμη και με τη βοήθεια των μελών της WinPeace, με θέμα τη συγκριτική ανάλυση του εξευρωπαϊσμού/εκσυγχρονισμού των δικαιωμάτων των γυναικών και της πολιτικής ισότητας των φύλων σε Ελλάδα και Τουρκία (εκδόσεις Παπαζήση, 2015).

Η πλανητική σκέψη της Μαργαρίτας και το ενδιαφέρον της για τα βάσανα των γυναικών, όπου γης, με γοήτευαν. Τον Νοέμβριο του 2000 συμμετείχα σε ανθρωπιστική αποστολή στο Ιράκ για να συνομιλήσουμε με τις οργανώσεις των γυναικών και να διαπιστώσουμε τις συνέπειες που είχε στον ιρακινό λαό η έλλειψη τροφίμων από το εμπάργκο που είχε επιβληθεί. Πετάξαμε στο Ιράκ, με τη Μαργαρίτα επικεφαλής 100 εκπροσώπων διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων. Μοναδική εμπειρία!

Δεν ξεχνώ επίσης τη χαρά και την τιμή που ένιωθα από την παρουσία της Μαργαρίτας στις πρωτοχρονιάτικες πολυπολιτισμικές εκδηλώσεις που διοργάνωνα κάθε Γενάρη, ως ευρωβουλευτής και μέλος της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών και Εσωτερικών Υποθέσεων του Ευρωκοινοβουλίου. Φυσικά η Μαργαρίτα ήταν και πρώτη στον χορό! Παρέα με τη διανοούμενη παγκόσμια ηγέτιδα φεμινίστρια συνυπήρχε και η χαρούμενη, προσηνής, απλή και με πολύ χιούμορ γυναίκα.

Με τις γυναίκες της WinPeace, συνήθως με τη Φωτεινή Σιάνου και την Αντιγόνη Καραλή – Δημητριάδη, την επισκεπτόμασταν συχνά στην Κάτω Αλμυρή της Κορινθίας, σε ένα ταπεινό εξοχικό σπίτι όπου διέμενε, δίπλα στη θάλασσα. Εκεί η συνάντηση είχε απ’ όλα: στοχαστικές συζητήσεις επί της πολιτικής επικαιρότητας, μουσική, πολύ γέλιο, χορό, αλλά και απολαυστικά γεύματα που ετοίμαζε με περισσή φροντίδα η εξίσου αγαπημένη μας, βοηθός και φύλακας – άγγελος της Μαργαρίτας μέχρι τα τελευταία της, η υπέροχη Ελσα.

Το 2000 ως ευρωβουλευτής είχα προσκαλέσει τη Μαργαρίτα και τις γυναίκες της WinPeace στις Βρυξέλλες για την καθιερωμένη ενημέρωση επί της λειτουργίας των ευρωπαϊκών θεσμών και ιδιαιτέρως του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Φυσικά, δεν μείναμε μόνο στην ενημέρωση και στο έργο της Επιτροπής Γυναικών. Την επόμενη ημέρα συμμετείχαμε σε πορεία και διαδήλωση γυναικών στην Μπριζ κατά της παγκόσμιας φτώχειας. Αυτή ήταν η Μαργαρίτα. Αστέρι φωτεινό.

Η Αννα Καραμάνου είναι πρώην ευρωβουλευτής, πρόεδρος

της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής FEMM του ΕΚ, διδάκτωρ ΕΚΠΑ