Η σχέση του κλίματος με τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας

Φέτος συμπληρώνονται 2.505 χρόνια από την περίφημη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, κατά την οποία ο ελληνικός στόλος κατέστρεψε τον περσικό, εφαρμόζοντας το μυστικό που τόσο καλά γνώριζε και φύλαγε ο αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής.

Πριν το αποκαλύψει στο πολεμικό συμβούλιο των ελλήνων αρχηγών, απηύθυνε στον σπαρτιάτη ναύαρχο Ευρυβιάδη την ιστορική φράση «Πάταξον μεν, άκουσον δε», θέλοντας να τονίσει τη σημασία όσων επρόκειτο να του πει, όταν ο Ευρυβιάδης είχε σηκώσει το ραβδί του για να τον χτυπήσει. Το μυστικό του Θεμιστοκλή έμεινε επτασφράγιστο στους αιώνες που πέρασαν, διότι δεν γνωρίζαμε ότι ο Θεμιστοκλής ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον καιρό προς όφελος των Ελλήνων στην εφαρμογή της στρατηγικής του για τη νίκη.

Την απάντηση στο μυστικό αυτό επιχείρησε να δώσει, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, η σύγχρονη επιστημονική έρευνα. Μελέτη του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών*, με επικεφαλής τον υπογράφοντα, εξέτασε τις κλιματολογικές και μετεωρολογικές συνθήκες στο στενό της Σαλαμίνας και κατέληξε σε ένα μοντέλο το οποίο παρουσίασε στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία και το οποίο περιγράφεται σύντομα στο παρόν άρθρο.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης, η επιλογή του σημείου της σύγκρουσης με τους Πέρσες ήταν άριστα μελετημένη από τον Θεμιστοκλή και καθόλου τυχαία. Σύμφωνα με αυτή τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Atmosphere», οι αρχαίοι Ελληνες και ιδιαίτερα ο Θεμιστοκλής γνώριζαν τις κλιματολογικές συνθήκες και ιδιαίτερα τους ανέμους που έπνεαν στο στενό της Σαλαμίνας και προσάρμοσαν τον στρατηγικό τους σχεδιασμό ανάλογα ώστε να επωφεληθούν από την ημερήσια διακύμανσή τους.

Τα επιστημονικά ευρήματα δείχνουν πως ο συνδυασμός ενός βορειοδυτικού ανέμου που έπνεε κατά τη διάρκεια της νύχτας με τη θαλάσσια αύρα που ξεκίνησε να φυσά μετά τις 10 το πρωί σχημάτισε μια «λαβίδα» ανέμου η οποία, προϊούσης της ημέρας, εγκλώβισε τον περσικό στόλο στη Σαλαμίνα και οδήγησε σε μία από τις σπουδαιότερες νίκες της ιστορίας της ανθρωπότητας.

Πράγματι, το ανεμολογικό πεδίο που επικρατούσε στην περιοχή ήταν παρόμοιο με αυτό που επικρατεί σήμερα. Είναι προφανές ότι ο Θεμιστοκλής είχε γνώση της τοπικής κλιματολογίας και προσάρμοσε ανάλογα το στρατηγικό του σχέδιο, όπως φαίνεται και στο Σχήμα 1.

Το μυστικό του Θεμιστοκλή στηρίχθηκε στην προσέλκυση του περσικού στόλου στην περιοχή της Σαλαμίνας, ο οποίος έλαβε θέσεις μάχης στην ακτή της Αττικής, στην περιοχή Αμφιάλης – Περάματος, κατά τη διάρκεια της νύχτας. Με το πρώτο φως της ημέρας, τα ελληνικά πλοία, αντί να προσπαθήσουν να διαφύγουν (όπως περίμεναν οι Πέρσες), εμφανίστηκαν παρατεταγμένα σε σχηματισμό μάχης από την πλευρά της Σαλαμίνας.

Όταν ο περσικός στόλος κινήθηκε εναντίον του ελληνικού, τα ελληνικά πλοία κινήθηκαν προς τα πίσω, κωπηλατώντας συντεταγμένα προς την ακτή της Σαλαμίνας. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, αυτός ο ελιγμός αποτελούσε μέρος του στρατηγικού σχεδίου του Θεμιστοκλή και αποσκοπούσε, πρώτον, στο να παρασύρει τους Πέρσες βαθύτερα μέσα στο στενό και, δεύτερον, στο να καθυστερήσει τη σύγκρουση περιμένοντας την αλλαγή του ανέμου.

Πράγματι, μετά τις 10 το πρωί ο άνεμος στράφηκε σε νοτιοδυτικό (θαλάσσια αύρα) και μόνον τότε ξεκίνησε η ελληνική αντεπίθεση με ούριο άνεμο για τους Ελληνες. Η θαλάσσια αύρα σε συνδυασμό με τη στενότητα του διαύλου αποδιοργάνωσε τον περσικό στόλο. Τα ψηλότερα περσικά πλοία ήταν πιο δύσκολο να κυβερνηθούν καθώς στρέφονταν πλάγια από τον πνέοντα άνεμο και το κύμα, και έτσι έγιναν εύκολος στόχος για τα έμβολα των επιτιθέμενων ελληνικών τριήρων. Επιπλέον, η ισχυρή θαλάσσια αύρα δεν επέτρεψε στους Πέρσες να ανοίξουν πανιά για να υποχωρήσουν γρήγορα προς τον ανοιχτό Σαρωνικό Κόλπο και να μεταφέρουν εκεί τη σύγκρουση.

Το αποτέλεσμα της ναυμαχίας είναι γνωστό. Ενα μεγάλο μέρος του περσικού στόλου χάθηκε, ενώ τα υπόλοιπα πλοία διέφυγαν προς τον κόλπο του Φαλήρου κατά τις απογευματινές ώρες, όταν οι άνεμοι ολοκλήρωσαν τον καθημερινό τους κύκλο και γύρισαν ξανά σε βορειοδυτικούς. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο δυτικός άνεμος Ζέφυρος μετέφερε τα συντρίμμια του περσικού στόλου μέχρι την περιοχή του σημερινού Αγίου Κοσμά, σηματοδοτώντας το τέλος της περσικής παρουσίας στη Μεσόγειο.

Ο Χρήστος Σ. Ζερεφός είναι ακαδημαϊκός, εθνικός εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή

*Zerefos, C., Solomos, S., Melas, D., Kapsomenakis, J., & Repapis, C. (2020). The Role of Weather during the Greek-Persian «Naval Battle of Salamis» in 480 BC, Atmosphere, 11(8), 838