Γενέθλιον Βαρθολομαίου Α’
Τρίτη 22 Οκτωβρίου 1991 και ώρα 2.30 το μεσημέρι. Στο συνοδικό του πατριαρχικού Οίκου στο Φανάρι, τα μέλη της Ενδημούσας Συνόδου καταρτίζουν το «τριπρόσωπο» ψηφοδέλτιο για την ανάδειξη νέου Οικουμενικού Πατριάρχη, σε διαδοχή του πράου και ταπεινού Δημητρίου Α’.
Αμέσως μετά, μεταβαίνουν στον πάνσεπτο πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου, όπου, εν πληθούση εκκλησία, αναδεικνύεται παμψηφεί στην πηδαλιουχία της πρωτόθρονης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως ο από Χαλκηδόνος Βαρθολομαίος [Αρχοντώνης], ο οποίος ενθρονίζεται με κάθε επισημότητα στον ίδιο ναό λίγες ημέρες αργότερα, στις 2 Νοεμβρίου.
Μια νέα ημέρα ξημερώνει όχι μόνο για τους «λίγους αλλά αμέτρητους» Ρωμιούς της Πόλης, που αποτελούν και το ποίμνιο της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως, αλλά για σύνολη την Ορθόδοξη Εκκλησία. Από τότε έχουν περάσει τριάντα πέντε χρόνια, στα οποία συμπυκνώνεται η μακρά, πολυμερής και πολύτροπη, πατριαρχική διακονία του Βαρθολομαίου Α’.
Η τελευταία, μάλιστα, βρίσκεται «εν εξελίξει» και για αυτό, καθίσταται πρόωρη η οποιαδήποτε απόπειρα αποτίμησής της. Στο πλαίσιο αυτό, σκοπός του παρόντος σύντομου σημειώματος είναι απλώς να αναδείξει μία «αντινομία», η οποία παρατηρείται στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνει τη θέση, τον ρόλο και τον λόγο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αφενός η κοσμική έννομη τάξη και αφετέρου, το εκκλησιαστικό σώμα.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος έχει αναλώσει μεγάλο μέρος της ευκλεούς διακονίας του στην προβολή και ανάδειξη της διεθνούς θέσης του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με την ανάληψη σχετικών πρωτοβουλιών. Ετσι, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποτελεί, de facto, υπερβαίνοντας κάθε νομική τυποποίηση, θεσμό οικουμενικής εμβέλειας που κινείται στο διεθνές προσκήνιο σε πολλά επίπεδα και σε διάφορα fora.
Στη συνάφεια αυτή, αποκαλυπτικός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συνταγματικός νομοθέτης του 1975 αντιλαμβάνεται τη διεθνή υπόσταση του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Συγκεκριμένα, το αντιμετωπίζει ως ιδιόμορφο υποκείμενο του διεθνούς δικαίου, που «συλλειτουργεί» με την ελληνική πολιτεία ως προς το ζήτημα της κύρωσης του Καταστατικού Χάρτη του Αγίου Ορους, συμμετέχοντας, ως διεθνής οντότητα, ισότιμα με το ελληνικό κοινοβούλιο, σε μία ιδιαίτερη δικαιοπαραγωγική διαδικασία.
Από την άλλη, σύμφωνα με τα κανονικά θέσμια της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι ο πρώτος τη τάξει θρόνος της Ανατολής· η «άρχουσα και πάσχουσα» Εκκλησία· το ultimum refugium της ανά την Οικουμένη Ορθοδοξίας. Δεν πρόκειται, όμως, για πρωτείο εξουσίας και κυριαρχίας, αλλά για πρωτείο διακονίας, με άλλα λόγια για «πρωτείο σταυρού, κενώσεως και θυσιαστικής προσφοράς» (Γέρων Χαλκηδόνος Εμμανουήλ, 21.10.2026).
Στο πλαίσιο αυτό, ο συντονιστικός ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου το καθιστά αρμόδιο να αναζητά και να εγγυάται την πανορθόδοξη ενότητα. Ωστόσο, η τελευταία ρηγματώνεται από την ενδοεκκλησιαστική αμφισβήτηση, κυρίως εκ μέρους της Ρωσικής Εκκλησίας, αυτής της οικουμενικής ευθύνης και αποστολής του, η οποία (αμφισβήτηση) δεν στηρίζεται στην εκκλησιολογία, αλλά στη γεωπολιτική και εκδηλώνεται, ως μη όφειλε, με όρους και κανόνες κοσμικής ισχύος και επιβολής. Η υπονόμευση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου που συγκλήθηκε, έπειτα από μακροχρόνιες και εργώδεις διεργασίες, το 2016 στην Κρήτη και η στάση έναντι της ουκρανικής αυτοκεφαλίας μαρτυρούν του λόγου το αληθές!
Νομίζω ότι ένα κρίσιμο διακύβευμα της πατριαρχικής διακονίας Βαρθολομαίου Α’ από τούδε και στο εξής αποτελεί η αποκατάσταση της πανορθόδοξης ενότητας. Η επίσημη πρόσκληση στους Προκαθημένους των τριών Πρεσβυγενών Πατριαρχείων (Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων) για μια αδελφική Σύναξη στο Φανάρι στις 30 Νοεμβρίου 2026 εντάσσεται σε αυτήν την προοπτική και επιβεβαιώνει την ποιμαντική παρουσία, την κανονική συνέπεια και τη γεωπολιτική διορατικότητα που πρέπει να επιδεικνύει ο Οικουμενικός Θρόνος, ασκώντας τη διακονία του πρωτείου (Ε. Βενιζέλος, 2023)…
Εις έτη πολλά και αγλαόκαρπα, Παναγιότατε!
Ο Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Νομικής ΕΚΠΑ, είναι διευθυντής του Εργαστηρίου «Εκκλησιαστικού Δικαίου και σχέσεων Κράτους – Θρησκευμάτων» στην ίδια Σχολή και δικηγόρος.