Πράσινη μετάβαση ΚΑΙ πραγματικότητα
Τον Νοέμβριο του 2021 η διεθνής πολιτική και οικονομική ελίτ είχε συγκεντρωθεί στη Γλασκώβη για την 26η Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα. Ανάμεσα στους ομιλητές ήταν και ο Τζεφ Μπέζος, που πριν από λίγους μήνες είχε ταξιδέψει στο Διάστημα με τον ιδιωτικό του πύραυλο! Ενας άλλος παρευρισκόμενος επέστρεψε στην έδρα του στη Βόρεια Αγγλία περισσότερο ανήσυχος για την περιβαλλοντική συζήτηση: ήταν ο Αντι Μπέρναμ, τότε δήμαρχος του Μάντσεστερ.
Λίγες ημέρες αργότερα, σε άρθρο του στην Evening Standard, ο Μπέρναμ αναρωτήθηκε πώς ήταν δυνατόν να προσφέρεται βήμα σ’ έναν δισεκατομμυριούχο με τεράστιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, την ώρα που ακτιβιστές επέπλητταν απλούς εργαζομένους επειδή χρησιμοποιούσαν τα αυτοκίνητά τους. Κατά τον Μπέρναμ, η κλιματική συζήτηση είχε εγκλωβιστεί σε αυθαίρετα ποσοστά και μακρινούς στόχους, παραβλέποντας τις καθημερινές δυσκολίες των νοικοκυριών στην Ευρώπη. Αυτήν την εβδομάδα, επιστρέφει ως πρωθυπουργός στην 31η Διάσκεψη στην Αττάλεια της Τουρκίας.
Ο κόσμος έχει αλλάξει από τη συνάντηση της Γλασκώβης. Η Ευρώπη ανέσυρε από τα ράφια των βιβλιοθηκών βιβλία για την πετρελαϊκή κρίση του 1973, προσπαθώντας να κατανοήσει τις ευρύτερες συνέπειες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία και του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Ο πληθωρισμός και η αυξανόμενη ανησυχία για την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών οικονομιών έχουν μεταβάλει τους όρους της συζήτησης. Η πράσινη μετάβαση, που μέχρι πρόσφατα συγκέντρωνε ευρεία πολιτική συναίνεση, εγείρει δισταγμούς.
Η Γερμανία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Η περίφημη Energiewendeτων αρχών του 2000 συνδύαζε την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών με τη σταδιακή εγκατάλειψη της πυρηνικής ενέργειας. Η παράλληλη εξάρτηση της γερμανικής βιομηχανίας από το ρωσικό φυσικό αέριο κατέστησε τη γερμανική οικονομία ιδιαίτερα ευάλωτη στις γεωπολιτικές αναταράξεις. Σήμερα, οι υψηλές τιμές της ενέργειας επιβαρύνουν τη μεταποίηση, ενώ η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία αντιμετωπίζει τον ανταγωνισμό των κινεζικών ηλεκτρικών οχημάτων.
Στη Γαλλία, το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων γεννήθηκε το 2018 ως αντίδραση στην αύξηση της φορολογίας των καυσίμων. Στη γειτονική Ολλανδία, οι περιορισμοί στις εκπομπές αζώτου προκάλεσαν μαζικές κινητοποιήσεις των αγροτών. Οι δύο περιπτώσεις, αν και διαφέρουν σημαντικά, αποκαλύπτουν ένα κοινό πρόβλημα: οι περιβαλλοντικές μεταρρυθμίσεις συχνά προκαλούν έντονες αντιδράσεις όταν συγκρούονται με τα συμφέροντα συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων, ακόμη και αν περισσεύει ο περιβαλλοντικός ιδεαλισμός.
Ο Μπέρναμ αναφέρεται συχνά με νοσταλγικό τρόπο στο βιομηχανικό παρελθόν των βρετανικών νήσων, στα ανθρακωρυχεία του Γιόρκσιρ και στα εργοστάσια του Πορτ Τάλμποτ, και, όπως έχουμε γράψει σ’ αυτήν τη στήλη, είναι περισσότερο Χάρολντ Ουίλσον παρά Τόνι Μπλερ. Η μείωση του ενεργειακού κόστους αποτελεί για την κυβέρνησή του απόλυτη προτεραιότητα, καθώς συνδέεται, inter alia, και με τη φιλοδοξούμενη επαναβιομηχανοποίηση. Χαρακτηριστική υπήρξε άλλωστε η έγκριση της εκμετάλλευσης του κοιτάσματος φυσικού αερίου Jackdaw στη Βόρεια Θάλασσα.
Σε επίπεδο συμβολισμών, ο πρόεδρος Μακρόν και ο καγκελάριος Μερτς δεν αναμένεται να παραστούν στη φετινή διάσκεψη, ενώ η επίσκεψη του Μπέρναμ προβλέπεται σύντομη. Η απουσία τους φανερώνει πόσο έχει μεταβληθεί το πολιτικό περιβάλλον από την εποχή που οι διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα αποτελούσαν προνομιακό πεδίο προβολής των ευρωπαίων ηγετών.
Η Ελλάδα δεν βρίσκεται έξω απ’ αυτές τις αντιφάσεις. Ενώ η ταχεία ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών έχει αλλάξει σημαντικά το ενεργειακό της μείγμα, η συνεχιζόμενη εξάρτησή της από εισαγόμενα καύσιμα, οι περιορισμοί των δικτύων και η ανάγκη αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας εξακολουθούν να επιβαρύνουν τα νοικοκυριά. Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: με ποιον τρόπο μπορεί η αύξηση της παραγωγής καθαρής ενέργειας να μεταφραστεί σε χαμηλότερο κόστος για τους καταναλωτές;
Η σύγκρουση ανάμεσα στην ενεργειακή realpolitikκαι τον περιβαλλοντικό ιδεαλισμό αποτελεί μία σχεδόν εγελιανή διαλεκτική της ευρωπαϊκής πολιτικής. Η Ευρώπη καλείται να συμφιλιώσει την περιβαλλοντική της φιλοδοξία με την ανάγκη διατήρησης της οικονομικής της ευημερίας. Και αυτό απαιτεί κάτι περισσότερο από φιλόδοξες διακηρύξεις. Απαιτεί μια πολιτική που θα λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τον κόσμο που επιθυμούμε να δημιουργήσουμε, αλλά και εκείνον στον οποίο, καλώς ή κακώς, εξακολουθούμε να ζούμε.
Ο Ιωάννης Χουντής ντε Φάμπρι είναι ιστορικός των ιδεών, συγγραφέας και σύμβουλος στη Βουλή των Λόρδων