انشعاب حزب جمعیت اسلامی؛ چه عواملی سبب این انشعاب شد؟
روز پنجشنبه ۲۸ حوت۱۳۹۹در یک گردهمایی پر جنجال، عطا محمد نور به عنوان رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان انتخاب شد. به این ترتیب، در آخرین روزهای قرن چهارده خورشیدی، جمعیت اسلامی افغانستان که حدود نیم قرن سابقه دارد، دچار یک انشعاب بزرگ شد. حالا از دو شاخه سخن میگویند، جمعیت اسلامی به رهبری صلاحالدین ربانی، و جمعیت اسلامی به رهبری عطامحمد نور.
اما این حزب که در دورههای مختلف از زمان تشکیلش تا کنون یکی از نقشآفرینان اصلی میدان پر خم و پیچ سیاست افغانستان بوده، چه فراز و نشیبهایی را دیده و چه عواملی سبب این انشعاب شده است؟
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان به رهبری عطامحمد نور میگوید که حزب جمعیت اسلامی در طول حیاتش دو مبدا تاریخی را پشتسر گذشتاندهاست.
به گفته او مبدا نخست از سال ۱۳۳۶ با آغاز فعالیتهای فکری، سیاسی و فرهنگی در جهت تعیین مسائل مبتنی بر فرهنگ و تاریخ اسلامی جامعه افغانستان آغاز میشود که مرکز پرورش آن پوهنتون کابل بود، با رونما شدن تشکیلات سیاسی و حزبی جمعیت اسلامی در سال ۱۳۵۲، مبدا دوم تاریخی آن شکل گرفت و در آنجا کادر رهبری و تشکیلات حزبی آن مانند برهانالدین ربانی به عنوان رئیس، عبدرب رسول سیاف به عنوان معاون او و حبیبالرحمان به عنوان منشی و شماری هم در سمتهای دیگر حزب برگزیده شدند.
پس از کودتای داوود خان، شماری از رهبران این حزب به پاکستان پناه بردند.
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان در اینباره گفت: "بعد از آنکه کودتای ۲۶ سرطان سال ۵۲ بهوجود میآید در این وقت است که همه احزاب سیاسی ملغی میشود و فعالیتهای سیاسی ممنوع میشود و نظام تکفردی و تکحزبی اورنگ ملی سردار محمد داوود خان تنها در اریکه قدرت با همکاران چپیاش تکیه میزنند."
با این همه، حزب "جمعیت اسلامی افغانستان" در دوران جهاد نیز نقش داشته، چنانکه حفیظ منصور عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان در اینباره میگوید: "جمعیت از نظر وسعت و نفوس در دوران جهاد از پر قدرتترین، مشهورترین و گستردهترین سازمان جهادی به شمار میرفت. در این سازمانهم شخصیتهای علمی و فرهنگی فراوان و هم چهرههای نامدار نظامی عضویت داشتند."
به گفته او از جمله چهرهها و فرماندهان برجسته این حزب در دوران جهاد میتوان از امیر اسماعیل خان در هرات، صفیالله یفتلی در هرات، نیک محمد در بادغیس، حفیظالله در فاریاب، ذبیحالله خان در بلخ، علم خان آزادی در بلخ، عطا محمد نور در بلخ، سیفالدین خان در سمنگان، علاالدین خان در هرات، مولوی عبدالظاهر در سمنگان، غلاممحمد آرینپور در بدخشان، عبدالبصیر خالد در بدخشان، احمدشاه مسعود در پنجشیر، ملا نقیبالله خان در قندهار، محمد اسماعیل طارق در لغمان و شماری دیگر نام برد.
آقای منصور افزود که در سال ۱۳۶۲ "شورای نظار" توسط احمدشاه مسعود تشکیل شد و این شورا از جمله تشکیلات درون حزبی بود نه جدا از حزب جمعیت اسلامی افغانستان، او میگوید هدف از این شورا هماهنگسازی جبهات شمالشرق افغانستان بود و ساختار نظامی داشت و از دید فکری و سیاسی متعلق به حزب جمعیت اسلامی بود.
آقای منصور افزود پس از سقوط رژیم داکتر نجیبالله در جلسهای که در سال ۱۳۷۱ در وزیر محمد اکبر خان شهر کابل برگزار شد، این شورای از سوی احمدشاه مسعود لغو اعلام شد، دلیل آن نیز سطح تنگتر و عدم کارایی شورای نظار بود.
پس از فروپاشی حکومت داکتر نجیبالله، نیروهای جمعیت اسلامی به رهبری احمدشاه مسعود، وارد کابل شدند و صبغتالله مجددی به عنوان رئیس حکومت عبوری آغاز به کار کرد. پس از حکومت دو ماهۀ صبغتالله مجددی، برهانالدین ربانی قدرت را به دست گرفت. هرچند بر بنیاد توافق رهبران جهادی در پیشاور پاکستان، او باید برای چهار ماه در قدرت میماند تا زمینۀ انتخابات فراهم شود، اما از همان روزهای اول جنگهای میانگروهی مجاهدین در کابل آتش گرفت و حاکمیت جمعیت بر کابل تا چهار سال دیگر ادامه یافت. جمعیت اسلامی طرف اصلی درگیری با حزب اسلامی، جنبش اسلامی وحدت اسلامی در این شهر و برخی از شهرهای دیگر بود. جنگهای که سبب ویرانی بخشهای بزرگ شهر کابل شد.
پس از سقوط شهر کابل به دست طالبان، برهانالدین ربانی همچنان در رأس دولت اسلامی افغانستان باقی ماند و کرسی نمایندگی دولت افغانستان در سازمان ملل متحد را حفظ کرد. در این دوره، نیروهای ضد طالبان، تحت رهبری احمدشاه مسعود، تا سال ۱۳۸۰به مقاومت در برابر طالبان ادامه دادند تا این که پس از سقوط طالبان در سال ۱۳۸۰، برهانالدین ربانی قدرت را رسماً به حامد کرزی سپرد. در دو دهۀ اخیر هم چهرههای شناخته شده این حزب نقشهای کلیدی را در حکومت و بیرون از حکومت بازیکردهاند.
با این همه، اما حالا حزب جمعیت اسلامی از چندسال بدینسو بهویژه پس از کشته شدن برهانالدین ربانی با اختلافهای درون حزبی روبرو بوده است.
حتی پیش از کشته شدن برهانالدین ربانی به دست یک عضو هیأت مذاکراتی طالبان، شاخههای از حزب جمعیت از بدنۀ اصلی آن جدا شده بودند. حزب افغانستان نوین به رهبری محمد یونس قانونی و حزب مردم مسلمان افغانستان به رهبری عبدالحفیظ منصور دو نمونه از این جداییهاست.
برهانالدین ربانی، در سال ۲۰۰۴ از نامزدی حامد کرزی در انتخابات ریاست جمهوری حمایت کرد و احمدضیا مسعود، برادر احمدشاه مسعود و داماد آقای ربانی به عنوان معاون آقای کرزی انتخاب شد، اما شماری از اعضای برجسته این حزب به شمول مارشال محمدقسیم فهیم و عبدالله عبدالله از این تصمیم رهبر جمعیت حمایت نکردند و از نامزدی محمدیونس قانونی برای کرسی ریاست جمهور پشتیبانی کردند.
در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۰۹، برعکس، برهانالدین ربانی از نامزدی عبدالله عبدالله حمایت کرد، در حالیکه مارشال فهیم به عنوان معاون در کنار حامد کرزی ایستاد.
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی میگوید که این اختلافها در مجموع به ویژه پس از ترور برهانالدین ربانی روی تعیین رئیس این حزب بودهاست:" اختلاف در جمعیت اسلامی افغانستان پیوسته خاصتاً بعد از شهادت رهبر شهید جمعیت اسلامی افغانستان استاد برهانالدین ربانی بگومگوها بر سر گزینش رئیس جمعیت اسلامی افغانستان پیوسته وجود داشته که راه حلش مطابق دیدگاههای جمعیت اسلامی افغانستان و کارشیوههای مورد اتفاق جمعیت برگزاری مجمع عمومی بوده که متاسفانه گاهی به دلایل موجه و گاهی به دلایل غیر موجه به تاخیر افتاد".
به گفته او هرچند که در اصول این حزب و اندیشههای برهانالدین ربانی اصل انتخاب و شورایی بودن وجود داشت اما همیش به دلایل گونهگون برگزاری کنگره به تاخیر میافتاد.
آقای حکیمی میگوید که قرار بود در ۲۵ میزان سال۱۳۹۰نخستین مجمع عمومی این حزب برگزار شود اما ترور برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله آن سال باعث شد تا آن روند به تاخیر بیفتد.
او گفت که در آن زمان فیصله شد تا صلاحالدین ربانی پسر برهانالدین ربانی بهگونه موقت به ریاست این حزب برگزیده شود و یکسال پس از آن مجمع عمومی را برگزار کنند، اما باز هم به دلایل گونهگون موفق نشدند تا مجمع عمومی را برگزار کنند.
پس از گذشت ۹ سال از رهبری صلاحالدین ربانی سرانجام حدود ۹ ماه پیش ۴۸ تن اعضای رهبری جمعیت فیصله کردند که صلاحالدین ربانی کنار زده شود و عنایتالله شاداب تا برگزاری کنگره، رهبری این حزب را برعهده گیرد. و نیز از سویی هم شاخه دیگری به نام شورای انسجام جمعیت به رهبری اکرام معصومی جناح دیگر این حزب بود که حالا دوباره به پیکر حزب جمعیت با رهبری عطامحمد نور پیوسته است.
سرانجام پنجشنبه گذشته نخستین کنگره حزب جمعیت اسلامی به رهبری عطامحمد نور برگزار شد و در آن آقای نور به عنوان رئیس این حزب برگزیده شد.
آقای حکیمی میگوید که بربنیاد اساسنامه این حزب، شمار اعضای شورای رهبری حزب باید ۲۵ تن باشد اما براساس نیازمندیهایی که وجود داشت، ۶۱ تن عضو این شورا شدند و رئیس حزب نیز پس از ۴ سال تعیین میشود.
اما از سویی دیگر حزب جمعیت اسلامی وابسته به صلاحالدین ربانی برگزاری کنگره از سوی عطامحمد نور را "ناعادلانه و غیر رسمی" میداند.
احمدضیا مسعود معاون جمعیت اسلامی به رهبری صلاحالدین ربانی میگوید که تا کنون کنگره این حزب برگزار نشده و او از برگزاری کنگره در سال پیشرو خبر میدهد: "امیدوار هستیم که انشاءالله در سال پیشرو بتوانیم یک کنگرهی بسیار درست را برگزار کنیم که آن کنگره معرف خواستههای همه اقشار جامعهما در سطح روستاها در سطح ولسوالیها و در سطح ولایات کشور بوده باشد."
آقای مسعود گفت که پس از انشعابهایی که در حزب جمعیت اسلامی رونما شد، از آن میان گروه عطا محمد نور حدود ۶ ماه پیش خود را از آنان جدا کرد. به گفته او، حالا اعضای شورای رهبری شاخهی صلاحالدین ربانی ۹ تن است.
روز پنجشنبه هنگام برگزاری نخستین کنگره این حزب درگیری شد. هواخواهان عطامحمد نور اتهام وارد کردند که شماری از افراد مسلح وابسته به صلاحالدین ربانی وارد محل کنگره شدند و به تیراندازی پرداختند، اما شاخه جمعیت اسلامی صلاحالدین ربانی ورود هرگونه فرد مسلح و غیر مسلح وابسته به این جناح حزب به کنگره را رد کردند.
عطا محمد نور در آن همایش گفت هر زمانی که آقای ربانی، احمدضیا مسعود و دیگر اعضای این حزب بخواهند، او حاضر است از رهبری استعفا دهد و کنگره پیش از وقت را برگزار کند.
اما این حزب که در دورههای مختلف از زمان تشکیلش تا کنون یکی از نقشآفرینان اصلی میدان پر خم و پیچ سیاست افغانستان بوده، چه فراز و نشیبهایی را دیده و چه عواملی سبب این انشعاب شده است؟
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان به رهبری عطامحمد نور میگوید که حزب جمعیت اسلامی در طول حیاتش دو مبدا تاریخی را پشتسر گذشتاندهاست.
به گفته او مبدا نخست از سال ۱۳۳۶ با آغاز فعالیتهای فکری، سیاسی و فرهنگی در جهت تعیین مسائل مبتنی بر فرهنگ و تاریخ اسلامی جامعه افغانستان آغاز میشود که مرکز پرورش آن پوهنتون کابل بود، با رونما شدن تشکیلات سیاسی و حزبی جمعیت اسلامی در سال ۱۳۵۲، مبدا دوم تاریخی آن شکل گرفت و در آنجا کادر رهبری و تشکیلات حزبی آن مانند برهانالدین ربانی به عنوان رئیس، عبدرب رسول سیاف به عنوان معاون او و حبیبالرحمان به عنوان منشی و شماری هم در سمتهای دیگر حزب برگزیده شدند.
پس از کودتای داوود خان، شماری از رهبران این حزب به پاکستان پناه بردند.
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان در اینباره گفت: "بعد از آنکه کودتای ۲۶ سرطان سال ۵۲ بهوجود میآید در این وقت است که همه احزاب سیاسی ملغی میشود و فعالیتهای سیاسی ممنوع میشود و نظام تکفردی و تکحزبی اورنگ ملی سردار محمد داوود خان تنها در اریکه قدرت با همکاران چپیاش تکیه میزنند."
با این همه، حزب "جمعیت اسلامی افغانستان" در دوران جهاد نیز نقش داشته، چنانکه حفیظ منصور عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان در اینباره میگوید: "جمعیت از نظر وسعت و نفوس در دوران جهاد از پر قدرتترین، مشهورترین و گستردهترین سازمان جهادی به شمار میرفت. در این سازمانهم شخصیتهای علمی و فرهنگی فراوان و هم چهرههای نامدار نظامی عضویت داشتند."
به گفته او از جمله چهرهها و فرماندهان برجسته این حزب در دوران جهاد میتوان از امیر اسماعیل خان در هرات، صفیالله یفتلی در هرات، نیک محمد در بادغیس، حفیظالله در فاریاب، ذبیحالله خان در بلخ، علم خان آزادی در بلخ، عطا محمد نور در بلخ، سیفالدین خان در سمنگان، علاالدین خان در هرات، مولوی عبدالظاهر در سمنگان، غلاممحمد آرینپور در بدخشان، عبدالبصیر خالد در بدخشان، احمدشاه مسعود در پنجشیر، ملا نقیبالله خان در قندهار، محمد اسماعیل طارق در لغمان و شماری دیگر نام برد.
آقای منصور افزود که در سال ۱۳۶۲ "شورای نظار" توسط احمدشاه مسعود تشکیل شد و این شورا از جمله تشکیلات درون حزبی بود نه جدا از حزب جمعیت اسلامی افغانستان، او میگوید هدف از این شورا هماهنگسازی جبهات شمالشرق افغانستان بود و ساختار نظامی داشت و از دید فکری و سیاسی متعلق به حزب جمعیت اسلامی بود.
آقای منصور افزود پس از سقوط رژیم داکتر نجیبالله در جلسهای که در سال ۱۳۷۱ در وزیر محمد اکبر خان شهر کابل برگزار شد، این شورای از سوی احمدشاه مسعود لغو اعلام شد، دلیل آن نیز سطح تنگتر و عدم کارایی شورای نظار بود.
پس از فروپاشی حکومت داکتر نجیبالله، نیروهای جمعیت اسلامی به رهبری احمدشاه مسعود، وارد کابل شدند و صبغتالله مجددی به عنوان رئیس حکومت عبوری آغاز به کار کرد. پس از حکومت دو ماهۀ صبغتالله مجددی، برهانالدین ربانی قدرت را به دست گرفت. هرچند بر بنیاد توافق رهبران جهادی در پیشاور پاکستان، او باید برای چهار ماه در قدرت میماند تا زمینۀ انتخابات فراهم شود، اما از همان روزهای اول جنگهای میانگروهی مجاهدین در کابل آتش گرفت و حاکمیت جمعیت بر کابل تا چهار سال دیگر ادامه یافت. جمعیت اسلامی طرف اصلی درگیری با حزب اسلامی، جنبش اسلامی وحدت اسلامی در این شهر و برخی از شهرهای دیگر بود. جنگهای که سبب ویرانی بخشهای بزرگ شهر کابل شد.
پس از سقوط شهر کابل به دست طالبان، برهانالدین ربانی همچنان در رأس دولت اسلامی افغانستان باقی ماند و کرسی نمایندگی دولت افغانستان در سازمان ملل متحد را حفظ کرد. در این دوره، نیروهای ضد طالبان، تحت رهبری احمدشاه مسعود، تا سال ۱۳۸۰به مقاومت در برابر طالبان ادامه دادند تا این که پس از سقوط طالبان در سال ۱۳۸۰، برهانالدین ربانی قدرت را رسماً به حامد کرزی سپرد. در دو دهۀ اخیر هم چهرههای شناخته شده این حزب نقشهای کلیدی را در حکومت و بیرون از حکومت بازیکردهاند.
با این همه، اما حالا حزب جمعیت اسلامی از چندسال بدینسو بهویژه پس از کشته شدن برهانالدین ربانی با اختلافهای درون حزبی روبرو بوده است.
حتی پیش از کشته شدن برهانالدین ربانی به دست یک عضو هیأت مذاکراتی طالبان، شاخههای از حزب جمعیت از بدنۀ اصلی آن جدا شده بودند. حزب افغانستان نوین به رهبری محمد یونس قانونی و حزب مردم مسلمان افغانستان به رهبری عبدالحفیظ منصور دو نمونه از این جداییهاست.
برهانالدین ربانی، در سال ۲۰۰۴ از نامزدی حامد کرزی در انتخابات ریاست جمهوری حمایت کرد و احمدضیا مسعود، برادر احمدشاه مسعود و داماد آقای ربانی به عنوان معاون آقای کرزی انتخاب شد، اما شماری از اعضای برجسته این حزب به شمول مارشال محمدقسیم فهیم و عبدالله عبدالله از این تصمیم رهبر جمعیت حمایت نکردند و از نامزدی محمدیونس قانونی برای کرسی ریاست جمهور پشتیبانی کردند.
در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۰۹، برعکس، برهانالدین ربانی از نامزدی عبدالله عبدالله حمایت کرد، در حالیکه مارشال فهیم به عنوان معاون در کنار حامد کرزی ایستاد.
عبدالشکور واقف حکیمی عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی میگوید که این اختلافها در مجموع به ویژه پس از ترور برهانالدین ربانی روی تعیین رئیس این حزب بودهاست:" اختلاف در جمعیت اسلامی افغانستان پیوسته خاصتاً بعد از شهادت رهبر شهید جمعیت اسلامی افغانستان استاد برهانالدین ربانی بگومگوها بر سر گزینش رئیس جمعیت اسلامی افغانستان پیوسته وجود داشته که راه حلش مطابق دیدگاههای جمعیت اسلامی افغانستان و کارشیوههای مورد اتفاق جمعیت برگزاری مجمع عمومی بوده که متاسفانه گاهی به دلایل موجه و گاهی به دلایل غیر موجه به تاخیر افتاد".
به گفته او هرچند که در اصول این حزب و اندیشههای برهانالدین ربانی اصل انتخاب و شورایی بودن وجود داشت اما همیش به دلایل گونهگون برگزاری کنگره به تاخیر میافتاد.
آقای حکیمی میگوید که قرار بود در ۲۵ میزان سال۱۳۹۰نخستین مجمع عمومی این حزب برگزار شود اما ترور برهانالدین ربانی در ۲۹ سنبله آن سال باعث شد تا آن روند به تاخیر بیفتد.
او گفت که در آن زمان فیصله شد تا صلاحالدین ربانی پسر برهانالدین ربانی بهگونه موقت به ریاست این حزب برگزیده شود و یکسال پس از آن مجمع عمومی را برگزار کنند، اما باز هم به دلایل گونهگون موفق نشدند تا مجمع عمومی را برگزار کنند.
پس از گذشت ۹ سال از رهبری صلاحالدین ربانی سرانجام حدود ۹ ماه پیش ۴۸ تن اعضای رهبری جمعیت فیصله کردند که صلاحالدین ربانی کنار زده شود و عنایتالله شاداب تا برگزاری کنگره، رهبری این حزب را برعهده گیرد. و نیز از سویی هم شاخه دیگری به نام شورای انسجام جمعیت به رهبری اکرام معصومی جناح دیگر این حزب بود که حالا دوباره به پیکر حزب جمعیت با رهبری عطامحمد نور پیوسته است.
سرانجام پنجشنبه گذشته نخستین کنگره حزب جمعیت اسلامی به رهبری عطامحمد نور برگزار شد و در آن آقای نور به عنوان رئیس این حزب برگزیده شد.
آقای حکیمی میگوید که بربنیاد اساسنامه این حزب، شمار اعضای شورای رهبری حزب باید ۲۵ تن باشد اما براساس نیازمندیهایی که وجود داشت، ۶۱ تن عضو این شورا شدند و رئیس حزب نیز پس از ۴ سال تعیین میشود.
اما از سویی دیگر حزب جمعیت اسلامی وابسته به صلاحالدین ربانی برگزاری کنگره از سوی عطامحمد نور را "ناعادلانه و غیر رسمی" میداند.
احمدضیا مسعود معاون جمعیت اسلامی به رهبری صلاحالدین ربانی میگوید که تا کنون کنگره این حزب برگزار نشده و او از برگزاری کنگره در سال پیشرو خبر میدهد: "امیدوار هستیم که انشاءالله در سال پیشرو بتوانیم یک کنگرهی بسیار درست را برگزار کنیم که آن کنگره معرف خواستههای همه اقشار جامعهما در سطح روستاها در سطح ولسوالیها و در سطح ولایات کشور بوده باشد."
آقای مسعود گفت که پس از انشعابهایی که در حزب جمعیت اسلامی رونما شد، از آن میان گروه عطا محمد نور حدود ۶ ماه پیش خود را از آنان جدا کرد. به گفته او، حالا اعضای شورای رهبری شاخهی صلاحالدین ربانی ۹ تن است.
روز پنجشنبه هنگام برگزاری نخستین کنگره این حزب درگیری شد. هواخواهان عطامحمد نور اتهام وارد کردند که شماری از افراد مسلح وابسته به صلاحالدین ربانی وارد محل کنگره شدند و به تیراندازی پرداختند، اما شاخه جمعیت اسلامی صلاحالدین ربانی ورود هرگونه فرد مسلح و غیر مسلح وابسته به این جناح حزب به کنگره را رد کردند.
عطا محمد نور در آن همایش گفت هر زمانی که آقای ربانی، احمدضیا مسعود و دیگر اعضای این حزب بخواهند، او حاضر است از رهبری استعفا دهد و کنگره پیش از وقت را برگزار کند.