“Картаға жібере салыңызшы“: мобильді аударымдарға қатысты нені білу керек?

Мобильді аударымдар қазақстандықтардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі болып отыр, алайда касса орнына жеке картаны пайдалану барған сайын қиындап барады. Ережелер қалай өзгерді және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу ыңғайлылығы үшін кім төлейді? Мәселенің мән-жайын Tengrinews.kz тілшісі анықтап көрді.

Телефон қазақстандықтардың басты әмиянына қалай айналды?

Мобильді аударымдар қазақстандықтар үшін үйреншікті іске айналды. Әріптестің сыйлығына ақша жинау, танысыңа қарызды қайтару, ата-анаңа ақша жіберу, достарыңмен түскі ас ақысын төлеу - бүгінде мұның бәрі санаулы секундтарда жүзеге асады.

Дегенмен кейінгі жылдары қаржылық қызметтердегі телефонның рөлі түбегейлі өзгерді. Бұл енді біреуге 5000 теңге "лақтыра салатын" құрал ғана емес. Телефон әмиянға, картаға, терминалға, кассаға, банкке, тіпті кейде бизнес сөресіне айналды.

Ұлттық банк деректеріне сәйкес, кейінгі бес жылда төлем карталары мен электронды банктік қызметтерді пайдаланып жасалған халықтың қолма-қол ақшасыз операцияларының саны 2,2 есе - 2021 жылғы 6,3 миллиард операциядан 2025 жылы 14 миллиард операцияға дейін өсті. Мұндай операциялар көлемі 73,1 триллион теңгеден 188,4 триллион теңгеге дейін ұлғайды.

Осылайша, мәселе тек таныстар арасындағы шағын аударымдар туралы емес. Цифрлық төлемдер арқылы орасан зор ақша ағыны - адамның бүкіл "күнделікті экономикасы" өтеді: сатып алулар, қызметтер, аударымдар, коммуналдық төлемдер, салықтар, байланыс, жеткізу және бизнес-төлемдер.

Сондықтан да бүгінде "картаға сала салыңызшы" деген тіркес бірнеше жыл бұрынғыға қарағанда мүлдем басқаша қабылданады.

QR мен мобильді банкинг қолма-қол ақшаны ығыстырып жатыр

Операциялар көлемі ғана емес, төлем тәсілдері де.

Ұлттық банк мәліметінше, бес жыл ішінде POS-терминалдар арқылы жасалған операциялар саны 34 пайыз, ал олардың көлемі 54 пайыз өскен. Интернет және мобильді банкинг әлдеқайда жылдам дамыды: мұндай операциялар саны 2,7 есе, ал көлемі 2,8 есе артты.

Интернет және мобильді банкинг арқылы жасалатын операциялардың үлесі қолма-қол ақшасыз операциялар жалпы көлемінің 67-ден 80 пайызына дейін өсті. Ал POS-терминалдар арқылы жасалатын операциялар үлесі, керісінше, 33-тен 20 пайызға дейін төмендеді.

QR-төлемдерді пайдалану қарқыны бөлек. 2025 жылы QR-кодты қолдану арқылы жасалған операциялар қолма-қол ақшасыз операциялар жалпы санының 27 пайызын құрады. 2024 жылмен салыстырғанда QR-операциялар саны 19 пайыз, ал олардың көлемі 24 пайыз өсті.

Қарапайым тілмен айтқанда, қазақстандықтар қолма-қол ақшамен немесе терминалда картамен төлегеннен гөрі, банктік қосымша арқылы төлеуді жиі таңдайды.

Жаңа шынайылық осындай: ақша телефонға "көшті". Ал ақша телефонға өткенде, мемлекетке, банктерге және бизнеске кәдімгі жеке аударым қайсы, ал тауар немесе қызмет үшін төлем қайсы екенін анықтау үшін қайтадан "келісуге" тура келеді.

Салықшылар аударымдар туралы мәліметті қалай алады?

Бұл тақырып екінші деңгейлі барлық банк салық органдарына қазақстандықтардың мобильді аударымдары бойынша деректерді бергеннен кейін өзекті бола түсті. Бұл туралы бұған дейін Мәжіліс кулуарында қаржы вице-министрі Ержан Біржанов мәлімдеді. Оның айтуынша, Мемлекеттік кірістер комитеті алынған ақпараттар жиынтығын өңдеп, салыстырып жатыр.

Сондай-ақ вице-министр хабарламалар саны мен санаттары туралы айту әлі ерте екенін нақтылады: салықшыларға деректерді жіктеу қажет болды - бұл жеке кәсіпкерлер ме, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар ма, бейрезиденттер ме әлде басқа тұлғалар ма, сонымен қатар әртүрлі банктен алынған мәліметтерді салыстыру керек, өйткені олар бір азаматтың деректері болуы мүмкін.

Осылайша, мобильді аударымдарды бақылау механизмі іске қосылды: банктер белгіленген критерийлер бойынша деректерді береді, ал салық органдары қарапайым жеке аударымдар мен кәсіпкерлік табыс белгілері бар аударымдарды талдап, ажыратады.

Қандай аударымдар күмән тудырмайды?

Сонымен қатар бұл барлық мобильді аударымды жаппай тексеру дегенді білдірмейді.

Критерийлер келесідей: егер жеке тұлға қатарынан үш ай бойы ай сайын кәсіпкерлік қызметке арналмаған шотқа 100 және одан да көп әртүрлі адамнан ақша алса, ал түсімдер жалпы сомасы 12 төменгі жалақыдан (2026 жылы 1 020 000 теңге) асса, онда мұндай мәліметтерді банктер мемлекеттік кірістер органдарына тапсырады.

Маңызды: барлық критерий бір мезгілде сәйкес келуі тиіс. Анаңа аударым жасау, досыңа қарызды қайтару, әріптесіңе сыйлыққа ақша жинау, туысыңа көмектесу немесе бір реттік ірі аударым - бұл ондаған және жүздеген клиенттен келетін тұрақты ақша ағынымен бірдей емес.

Тағы бір маңызды мәселе: мәліметтерді беру автоматты түрде айыппұл салуды білдірмейді. Банктерден мәліметтерді алғаннан кейін фискалдық органдар алдымен салық төлеушіге табыс алу белгілері туралы хабарлайды. Мұндай хабарлама ақпараттық сипатқа ие. Егер кейін камералдық бақылау қорытындысы бойынша алшақтықтар анықталса, онда адамға хабарлама жіберіледі, оған ол 30 жұмыс күні ішінде жауап беруі тиіс.

Салық неге есептелуі мүмкін?

Қаржы министрлігінің мәліметінше, мобильді аударымдардың өзі салық салу нысаны болып табылмайды. Салық жеке тұлғаның табысына салынады. Егер аударым көмек, сыйлық, қарызды қайтару немесе жеке тұрмыстық операция болса, бұл бір жағдай. Ал егер ақша тауар немесе қызмет үшін төлем ретінде түссе, мұндай аударым табыс деп танылып, оған салық салынуы мүмкін.

Дәл осы жерде жеке аударым мен бизнестің аражігі ажыратылады.

Құрбыңа түскі ас үшін 5000 теңге аудару - бір бөлек. Ал күн сайын клиенттерден маникюр, пісірілген өнімдер, киім-кешек, жеткізу, жөндеу немесе кеңес беру қызметтері үшін ондаған аударым қабылдау - мүлдем басқа мәселе.

Бұған дейін шағын бизнестің бір бөлігі үшін картаға аударым жасау кассаны ыңғайлы алмастыру құралы болды: терминал қажет емес, комиссия көрінбейді, ақша бірден түседі. Алайда бақылаудың жаңа критерийлері іске қосылғаннан кейін мұндай схема бұрынғыдай көзге түспей қалмайды.

Төлемді аударыммен қабылдайтындар не нәрсеге тәуекел етеді?

Егер тауар немесе қызмет үшін төлем жеке шотқа кәдімгі аударым ретінде түссе, сатып алушы чек алмауы мүмкін, мемлекет табысты көрмейді, ал бизнестің өзі "көлеңкелі аймақта" қалады.

Мемлекет тұрғысынан мәселе адамдардың бір-біріне ақша аударуында емес. Мәселе - жеке шоттардың тіркеусіз, фискализациясыз және салықтық есепке алусыз кәсіпкерлік қызмет үшін пайдаланылуы мүмкін екендігінде.

Қаржы министрлігінің мәліметінше, егер мобильді аударымдар жүйелі сипатта болса және тауарлар, жұмыстар немесе қызметтер үшін төлеммен байланысты болса, онда мұндай түсімдер кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс деп танылуы мүмкін. Кәсіпкерлік қызметті тіркеусіз жүзеге асырғаны үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған: 15 АЕК көлемінде айыппұл (2026 жылы 64 875 теңге), ал бір жыл ішінде қайталанған заңбұзушылық үшін - 30 АЕК (2026 жылы 129 750 теңге).

Сондай-ақ бұл картаға аударым жасау логикасын өзгертеді. Тұрмыстық жағдайлар үшін аударым қалыпты болып қала береді. Ал бизнес үшін жеке карта кассаны алмастыру мүмкіндігінен айырылып барады.

QR-төлемдердің жасырын құны

Ресми төлемдерге көшудің екінші жағы да бар - ол құны.

Сатып алушы үшін QR-төлем немесе картамен төлеу көбінесе тегін болып көрінеді. Адам кодты сканерлейді, төлемді растайды және ешқандай бөлек комиссияны көрмейді. Бірақ бұл операцияның ешқандай шығыны жоқ дегенді білдірмейді.

Ұлттық банк QR-төлемдер мен карточкаларды пайдалану арқылы жасалатын төлемдер жеке тұлға-сатып алушылар үшін тегін екенін хабарлады. Бұл ретте бизнестен - сатушылардан - эквайер-банк комиссия алады. Сондай-ақ төлем жүйесінің операторы операцияларды өңдегені үшін банктерден комиссия ұстайды.

Анықтама: Эквайер-банк - бұл бизнесті қолма-қол ақшасыз төлемдерді қабылдауға қосатын және сатып алушылардың карталар, QR-кодтар немесе онлайн-сервистер арқылы жасаған төлемдерін өңдейтін банк. Осы қызметі үшін сатушыдан әдетте комиссия алынады.

Эквайрингтік қызметтерге арналған тарифтер бәсекелестік негізде қалыптасады және нарықтық жағдайларға байланысты болады. Банктер тарифтерге қатысты әртүрлі тәсілді қолданады: өз карталарын және басқа банктер шығарған карталарды қабылдау шарттары өзгеше болуы мүмкін.

Яғни, сатып алушы үшін QR "тегін" болуы мүмкін, бірақ бизнес үшін бұл шығынның бір бөлігі.

Соңында банк комиссиясын кім төлейді?

Ұлттық банк тауарлар мен қызметтердің түпкілікті бағасын қалыптастыру кезінде кәсіпкерлер банк комиссияларын ескеруі мүмкін екенін жоққа шығармайды.

Ірі желілер үшін комиссия айналым ішінде білінбей кетуі мүмкін. Алайда шағын кофехана, салон, дүкен, шебер немесе шағын жеткізу қызметі үшін тіпті аз мөлшердегі комиссияның өзі айтарлықтай сезілуі мүмкін.

Сондықтан жағдай былай өрбиді: мемлекет төлемдерді көлеңкелі айналымнан шығарғысы келеді, сатып алушы тез әрі комиссиясыз төлегісі келеді, бизнес төлемдерге қызмет көрсету кезінде айналымның бір бөлігін жоғалтқысы келмейді, ал банктер ақшаны талап ететін инфрақұрылымды ұстап тұр.

Банк аударымдардан басқа неден табыс табады?

Банк әрбір аударымнан табыс табады, бірақ бәрі соншалықты қарапайым емес. Ұлттық банк комиссиялардың мөлшері мен құрылымы нақты банктің тарифтік саясатына және өнімнің шарттарына байланысты екенін түсіндірді. Кейбір банктер жеке тұлғалар арасындағы аударымдарды бір банктің ішінде де, бірнеше банктің арасында да тегін ұсынады. Басқалары банкаралық аударымдар үшін немесе лимиттен асқан жағдайда комиссия алуы мүмкін.

Бірақ нақты бір аударым тегін болса да, инфрақұрылымның өзі тегін емес.

Банктер ақпараттық жүйелерге, байланыс арналарына, бизнеске арналған төлем инфрақұрылымын қолдауға, соның ішінде POS-терминалдарды орнатуға инвестиция салады. Халыққа арналған банктік қосымшалар арқылы жасалатын көптеген төлем де тегін - мысалы, мемлекеттік қызметтерді, салықтарды, коммуналдық төлемдерді және ұялы байланысты төлеу. Бірақ бұл сервистер банктік жүйелерді жетілдіруді және платформалармен, мемлекеттік деректер қорымен интеграциялауды талап етеді.

Банк үшін төлемдер - комиссия ғана емес, тұтас экожүйе: адам қосымшаға жиі кіреді, ақшасын сонда ұстайды, қызметтерді төлейді, бонустар алады, картаны пайдаланады, несие алады, депозит ашады немесе бөліп төлеуді рәсімдейді.

Аударымның өзі тегін болуы мүмкін. Бірақ оның айналасындағы клиенттік белсенділік - банк моделінің ажырамас бөлігі.

Әрбір карталық төлем астарында не жатыр?

Төлем жүйесінде қарапайым пайдаланушы байқай бермейтін қабат бар, ол банкаралық комиссиялар.

Ұлттық банк 2022 жылы Visa, Mastercard және UnionPay халықаралық төлем жүйелерінің операторларымен ішкі нарықтағы банкаралық комиссия мөлшерлемелерін оңтайландыру бойынша келісімге қол қойылғанын хабарлады.

Мөлшерлемелер кезең-кезеңімен төмендетілді: бұқаралық сегмент бойынша 1,8–2 пайыздан 1 пайызға дейін, премиум сегмент бойынша 2,4 пайыздан 1,2 пайызға дейін, суперпремиум сегмент бойынша 2,45 пайыздан 1,4 пайызға дейін.

Комиссия жай ғана "банктің ауадан жасаған ақшасы" емес. Бұл эмитент-банк, эквайер-банк, төлем жүйесі, бизнес пен клиент тоғысқан төлем архитектурасының бір бөлігі.

Анықтама: Эмитент-банк - бұл сатып алушының картасын шығарған және оның шотына қызмет көрсететін банк. Клиент тауар үшін картамен немесе қосымша арқылы төлеген кезде, транзакцияны растап, клиент шотынан ақшаны есептен шығаратын дәл осы эмитент-банк.

Осылайша, ресми қолма-қол ақшасыз төлем ыңғайлы әрі ашық болғанымен, оның да өз құны бар.

Ресми төлем қандай артықшылық береді?

Бұл ретте ресми төлемдер шығын ғана емес.

Ұлттық банк қолма-қол ақшасыз төлемдерді дамыту бизнестің қолма-қол ақшаны жинау, сақтау және инкассациялауға байланысты шығындары мен тәуекелдерін азайтатынын атап өтті. Бұл операциялардың ашықтығы мен қауіпсіздігін арттырады, сондай-ақ клиенттерді кеңінен тарту мен төлем ыңғайлылығы есебінен орташа чектің өсуіне ықпал етеді.

Яғни, QR, карталар және эквайринг бизнеске комиссия ғана емес, артықшылықтар береді: қолма-қол ақшаның азаюы, тәуекелдердің төмендеуі, төлем қабылдаудың көбірек тәсілдері және түсінікті операциялар тарихы.

Дегенмен, шағын бизнестің бір бөлігі үшін бұл мәселе әлі де өзекті: егер комиссия көлемі сезілетіндей болса, клиенттен "картаға сала салуды" сұрау ниеті туады. Дәл осы себепті мемлекет мобильді аударымдарды бақылауды қолға алды.

Бүгінде аударым мен төлемнің аражігі қайда?

Мобильді аударымдарға тыйым салынған жоқ. Алайда олар жеке карта кассаның орнын еш кедергісіз баса беретін әмбебап "көлеңкелі аймақ" болудан қалды.

Қарапайым адамдар үшін тұрмыстық аударымдар күнделікті өмірдің бір бөлігі болып қала береді. Бірақ жеке шотқа көп адамнан үнемі ақша түсіп тұрса, мемлекет бұдан кәсіпкерлік қызметтің белгілерін көруі мүмкін.

Сонымен қатар QR, карталар және эквайрингтің рөлі артып келеді. Сатып алушы үшін бұл ыңғайлы және көбіне тегін. Бизнес үшін ашық, бірақ әрдайым тегін емес. Банктер үшін үлкен төлем инфрақұрылымы мен цифрлық экожүйе бөлігі.

Жаңа төлем шындығы пайдаланушы үшін әлдеқайда қарапайым бола түсті - телефонмен бірнеше секундта төлем жасауға болады. Бірақ сонымен бірге бұрын талқыланбайтын мәселелер де айқындала бастады: жеке аударым мен тауар немесе қызмет үшін төлем арасындағы шекара қайда, қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар іс жүзінде қанша тұрады және бұл шығындарды ақыр соңында кім көтереді - банктер ме, бизнес пе, әлде тауар бағасы арқылы тұтынушы ма?