Θα μπορούσε να έχουν πάει καλύτερα
Ενας αέρας μελαγχολίας φυσά γύρω από τη μνήμη του Γιούργκεν Χάμπερμας. Ο ένας λόγος είναι ότι οι θεωρίες του περί της δύναμης των επιχειρημάτων και της αντοχής της δημοκρατίας χαρακτηρίζονται από μια σειρά μελετητών «ξεπερασμένες». Ο άλλος είναι κάποια «φάλτσα» στις παρεμβάσεις του ως δημοσίου διανοούμενου κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ακόμη και η κριτική που του ασκείται όμως, καλόπιστη ή κακόπιστη, δείχνει πόσο κρίσιμη είναι η κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε και πόσο σοβαρές οι απειλές που αντιμετωπίζουμε.
Στην πραγματικότητα τα είχε πει όλα, κι από πολύ νωρίς. Ηδη το 1962 προειδοποιούσε ότι το ιδανικό της δημόσιας σφαίρας μπορεί να επισκιαστεί από τις παραμορφωτικές δυνάμεις των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του χρήματος. Aργότερα θα χαρακτήριζε τη νεωτερικότητα «ένα ατελείωτο πρόγραμμα». Σε όλη του τη ζωή υποστήριζε ότι η μόνη θεμιτή δύναμη θα έπρεπε να είναι η αβίαστη δύναμη του καλύτερου επιχειρήματος. Αλλά η τελευταία συνέντευξη που έδωσε είχε τίτλο «Τα πράγματα θα μπορούσε να έχουν πάει καλύτερα».
Να είναι γι’ αυτό λοιπόν που τον επικρίνουν; Επειδή υπήρξε υπερβολικά αισιόδοξος; Επειδή επέμενε ότι η λογική δεν είναι μια ανεξάρτητη ή μεταφυσική δύναμη που μας κατευθύνει άνωθεν, αλλά μια κοινωνική πρακτική, ένας ιστός που υφαίνουμε ο ένας με τον άλλον και μας δεσμεύει σε μια εύθραυστη συναίνεση βασισμένη στα επιχειρήματα;
Μα το ότι ο Χάμπερμας έλεγε πως η μόνη θεμιτή συναίνεση είναι εκείνη που στηρίζεται στα επιχειρήματα δεν σημαίνει ότι θεωρούσε πιθανό να φτάνουμε με ελεύθερη βούληση σε μια τέτοια συναίνεση, επισημαίνει στο New York Review of Books ο Πίτερ Γκόρντον, καθηγητής κοινωνικής θεωρίας και ιστορίας της φιλοσοφίας στο Χάρβαρντ. Αυτό που εννοούσε είναι ότι αν δεν έχουμε πάντα ως στόχο την έλλογη συναίνεση, δεν υπάρχει καν λόγος να διατυπώνουμε λογικά επιχειρήματα. Οι «ρεαλιστές» που πιστεύουν ότι δικαιοσύνη είναι το δίκαιον του ισχυρού δεν δικαιούνται να διαμαρτύρονται όταν οι ισχυροί επικρατούν και επιβάλλουν τη θέλησή τους.
Εξίσου παρεξηγημένη είναι η χρησιμοποίηση από τον Χάμπερμας των εννοιών «βιόκοσμος» και «σύστημα». Ο πρώτος είναι η σφαίρα του νοήματος, της καλλιέργειας και της πίστης. Το δεύτερο είναι η σφαίρα του «στοχευμένου» ορθολογισμού, ας πούμε των οικονομικών συναλλαγών. Το σύστημα θα έπρεπε να υπακούει στον βιόκοσμο. Το ότι αυτό δεν συμβαίνει, το ότι το «σύστημα» έχει εποικίσει τον «βιόκοσμο» και έχει μεταλλαχθεί σε μια ανεξέλεγκτη δύναμη, δεν σημαίνει ότι ο θεωρητικός αυτών των εννοιών απέτυχε. Δείχνει, αντιθέτως, πόσο έχει απομακρυνθεί η κοινωνία από το πλαίσιο που θα έπρεπε να διέπει τη λειτουργία της.
Ο Χάμπερμας βρισκόταν ασφαλώς πιο αριστερά από αμερικανούς συναδέλφους του όπως ο Τζον Ρολς και ο Ρόναλντ Ντουόρκιν, συνεχίζει ο αρθρογράφος του ΝΥRB. Από πολύ νέος, όταν ήταν ακόμη βοηθός του Αντόρνο στη Σχολή της Φραγκφούρτης, πίστευε στη θεμελιώδη αρχή της κριτικής θεωρίας, ότι οι κοινωνικές αντιφάσεις δηλαδή της φτώχειας και του αποκλεισμού αποτελούν προσβολή της λογικής. Γύρω στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όμως, έπαψε να πιστεύει στον μαρξισμό. «Ο σοσιαλισμός», είπε το 1988, «θα επιζήσει μόνο αν λάβει σοβαρά υπόψη το ουτοπικό στοιχείο που εμπεριέχεται στις ίδιες τις δημοκρατικές διαδικασίες».
Η ουτοπία στην οποία αναφερόταν σχετίζεται με ένα ερώτημα που τέθηκε για πρώτη φορά με την άνοδο των φιλελεύθερων-δημοκρατικών ιδεωδών τον 18ο αιώνα και παραμένει επίκαιρο ακόμη και σήμερα. Δεδομένου ότι οι άνθρωποι είναι επιρρεπείς στο λάθος και παρασύρονται εύκολα από το πάθος τους για το χρήμα ή το κοινωνικό στάτους, πώς είμαστε βέβαιοι ότι η λαϊκή βούληση μάς οδηγεί στον σωστό δρόμο; Αν οι μηχανισμοί της λαϊκής ψήφου μπορεί να φέρνουν δημαγωγούς στην εξουσία, γιατί να μην προτιμάμε τις παραδοσιακές αποφάσεις των θεοκρατών και των βασιλιάδων;
Στις τελευταίες του δεκαετίες, ο Χάμπερμας στράφηκε, απροσδόκητα για πολλούς, στο ζήτημα της θρησκείας και στην ανάγκη του διαλόγου ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση. Αυτή η ιδέα αποτέλεσε άλλωστε και τη βάση του τελευταίου του έργου, μιας μνημειώδους δίτομης έκδοσης που κυκλοφόρησε το 2019 με τον τίτλο «Ακόμη μια ιστορία της φιλοσοφίας». Αν θέλουμε να αποφύγουμε τη «σύγκρουση των πολιτισμών», έλεγε, πρέπει να ξεπεράσουμε την πολιτισμική μας αλαζονεία και να προσαρμοστούμε στον πλουραλισμό των κοινωνιών μας (αυτόν τον πλουραλισμό που θέλουν να καταργήσουν σήμερα οι ακροδεξιοί). Η εκκοσμίκευση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια ανοιχτή διαλεκτική που μπορεί να μην καταλήξει ποτέ κάπου (σαν τη νεωτερικότητα). Σε κάθε περίπτωση, οι θρησκευόμενοι πολίτες πρέπει να είναι ευπρόσδεκτοι σε όλες τις δημοκρατικές διαδικασίες δίπλα στους κοσμικούς.
Γιούργκεν Χάμπερμας (1929-2026)
Τα «φάλτσα»
Αν και δεν έκρυψε ποτέ τη συμπάθειά του για την Ουκρανία, ο Χάμπερμας προειδοποιούσε τα τελευταία χρόνια την ΕΕ να αποφύγει τη συναισθηματική προσέγγιση του πολέμου και να δεχθεί μια εδαφική διευθέτηση με τη Ρωσία που θα έφερνε την ειρήνη. Αν και ανησυχούσε για την τύχη των Παλαιστινίων, συνυπέγραψε έναν μήνα μετά την τρομοκρατική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου μια δήλωση που ανέφερε ότι «τα κριτήρια αξιολόγησης καταρρέουν εντελώς όταν αποδίδονται γενοκτονικές προθέσεις στις ενέργειες του Ισραήλ» και αρνήθηκε να την επανεξετάσει αργότερα υπό το φως των πολύνεκρων ισραηλινών επιθέσεων στη Γάζα. Πολλοί τον κατηγορούν έτσι για δύο μέτρα και δύο σταθμά. Αλλοι σημειώνουν την ειρωνεία ο διανοούμενος που εισήλθε στη δημόσια σφαίρα επικρίνοντας τον Χάιντεγκερ να απέτυχε στα ύστερα χρόνια του να διακρίνει μια γενοκτονία εν εξελίξει. Ετσι κι αλλιώς, ο Χάμπερμας δεν διεκδίκησε ποτέ το δικαίωμα στην απόλυτη αλήθεια.